Farmaceut Eli Lilly wacht strijd met omwonenden over bouw megafabriek in Katwijk

Terwijl veel inwoners van Katwijk en het daaraan vastgegroeide Zuid-Hollandse dorp Valkenburg vakantie vieren, is een ploegje inwoners met iets heel anders bezig: het verzamelen van bezwaren tegen de voorgenomen bouw van een mega-fabriek in hun achtertuin. Het beursgenoteerde Amerikaanse Eli Lilly, in de vorige eeuw groot geworden dankzij het anti-depressivum Prozac, wil pal achter het Valkenburgse Meer een honderden meters lange en veertig meter hoge ‘campus’ neerzetten. Daar moet vanaf 2030 onder meer de nieuwe cashcow van het farmacieconcern worden geproduceerd: miljoenen strips vol Ozempic-achtige dieetmedicijnen, in pilvorm.

De fabriek gaat zo’n drie miljard dollar kosten en is een van de grootste buitenlandse investeringen in Nederland van de laatste jaren. De voorbereidingen gaan in een ongekend tempo: Eli Lilly, dat na een Europese selectieronde voor Katwijk koos vanwege de centrale ligging en de goede samenwerking met de Nederlandse overheid, heeft eerder dit jaar de benodigde hectares agrarisch gebied verworven, tuinders uitgekocht, hun kassen gesloopt en het terrein bouwrijp gemaakt. En dus hebben ook de buurtbewoners haast: op vrijdag 7 augustus sluit de deadline voor het indienen van zienswijzen.

Zij staan daarbij niet alleen tegenover Eli Lilly, maar ook tegenover het kabinet, de provincie en het Katwijkse college. Volgens de site van de gemeente levert het project vijfhonderd vaste banen op, versterkt het de positie van het Leiden Bio Science Park om de hoek en draagt het bij aan „medicijnzekerheid in Europa en een sterke Nederlandse economie”.

Lees ook

De fabriek voor dieetpillen van 2,6 miljard euro die hier mogelijk komt, overdondert Katwijk nogal

Vertrouwelijke ‘comfort-brief’

Dat is ook de reden dat het gemeentebestuur, Zuid-Holland en de ministeries van Infrastructuur en Milieu, Economische Zaken en Volkshuisvesting & Ruimtelijke Ordening op 16 april 2025 een vertrouwelijke ‘comfort-brief’ ondertekenden. Daarin stelden zij dat de Amerikaanse fabriek van „Nationaal Belang” was en beloofden zij „geen mondelinge en/of schriftelijke mededelingen aan derden” te doen, zodat er in alle rust gewerkt kon worden aan de voorbereidingen.

Het resultaat is er nu: een vergunningsaanvraag met 4.500 pagina’s onderbouwing, waarmee de gemeenteraad vlak voor het zomerreces ‘voorlopig’ instemde. In de herfst valt een definitieve beslissing over het project van indrukwekkende omvang in dichtbevolkt gebied.

De snel groeiende actiegroep Willy (inmiddels 650 leden, motto: ‘Eli Lilly dat moet je niet ….’) heeft de aanvraag doorgeploegd en zet haar bevindingen uiteen op Facebook en via pamfletten die in het hele dorp zijn verspreid. De fabriek zal „28 voetbalvelden” beslaan, zo hoog worden „als de torenflats van Katwijk”, de stroom van „17.170 huishoudens” opsouperen en 778.000 liter drinkwater per dag gebruiken, „meer dan heel Valkenburg”. De vrijwilligers van de Willy-groep hebben een lijst met meer dan tweehonderd kritische vragen opgesteld en helpen inwoners met het invullen van zienswijzen.

Op het eerste gezicht geeft de vergunningsaanvraag weinig aanknopingspunten voor bezwaren. De komst van een enorme farmaceutische naar Katwijk heeft „geen nadelige milieueffecten”, schrijft ingenieursbureau Mees Ruimte & Milieu in opdracht van Eli Lilly in de vergunningsaanvraag. De farmaceut zelf omschrijft het project als een „samenkomst van identiteiten” die „natuurinclusief” is, „klimaatadaptief” en „een sterke relatie aangaat met het groene landschap.”

Waar moet je beginnen als gemeente, provincie en Rijk zich al achter de plannen hebben geschaard en de factoren die overal in Nederland de bouw vertragen – stikstof, netcongestie, langlopende procedures, discussies over milieuvergunningen – geen rol lijken te spelen? Of staan er, door tijdsdruk en commerciële en politieke belangen, dubieuze aannames in de aanvraag van de Amerikaanse multinational?

De geplande locatie voor de toekomstige farmaceutische productiefaciliteit van Eli Lilly bij het Valkenburgse Meer in Valkenburg, Zuid-Holland.

Foto Hedayatullah Amid / NRC

Aparte procedure

De bouw van een fabriek in Nederland is aan talrijke wetten en regels gebonden, zegt hoogleraar omgevingsrecht Frank Groothuijse van de Universiteit Utrecht (UU). Daar heeft de nieuwe Omgevingswet, sinds 2024 van kracht, weinig aan veranderd. Eli Lilly volgt in Katwijk een zogeheten Bopa-procedure, wat staat voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit. De gemeenteraad moet hierbij beslissen of de Amerikanen van het bestaande omgevingsplan mogen afwijken. Dat is een complex vraagstuk waarvoor ingenieursbureau Royal Haskoning is ingehuurd, die namens de gemeenteraad moet checken of Eli Lilly in de 4.500 pagina’s aan rapporten wel aan alles gedacht heeft.

Bij de Bopa-procedure gaat het vooral over de vraag of de pillenfabriek „in de omgeving past, of er een zorgvuldige belangenafweging is geweest en of de omgeving goed is betrokken bij alle plannen”, zegt Groothuijse. Daarbovenop moet Eli Lilly bij de betrokken omgevingsdienst en het Hoogheemraadschap nog allerlei vergunningen aanvragen. In theorie is het mogelijk dat Katwijk instemt met de bouw van de fabriek waarna andere overheden besluiten dat die niet mag gaan draaien – al gaat niemand ervan uit dat dat zal gebeuren.

Dan is er nog de uitgebreidere Milieu Effect Rapportage (MER), die volgens Europese regelgeving verplicht is voor grote, ingrijpende projecten met aanzienlijke milieueffecten. Ook in Nederland moeten aanvragers onderzoeken óf zij zo’n MER nodig hebben, zegt Groothuijse. Veel bedrijven willen dat liever niet, vanwege de extra kosten en tijd die dat met zich meebrengt. Deze aanvragers komen er in de regel „op uit dat voor hun project een MER niet nodig is.”, zegt hij.

Zo ook in Katwijk. De Amerikanen concluderen uit twintig rapporten van tien ingenieursbureaus die bij de vergunningsaanvraag zijn gevoegd dat er „geen volledige milieueffectrapportage hoeft te worden doorlopen”. Daarbij zit één adder onder het gras: de Europese regels zijn extra streng voor fabrieken van „farmaceutische producten”, maar ook daar denkt Eli Lilly een uitzondering te hebben gevonden.

Op de Katwijkse campus draait het straks niet om chemische of biologische productie, schrijft het bedrijf. In plaats daarvan gaat Eli Lilly geneesmiddelen „op het gebied van diabetes, obesitas, hart- en vaataandoeningen, oncologie, immunologie en neuroscience” maken middels „fysische processen”, zoals mengen, oplossen, drogen, persen en coaten. Die formulering is geen toeval: voor fysische processen in een farmaceutische fabriek is een MER namelijk niet nodig. Hoogleraar Groothuijse: „Het is voor mij zonder nader onderzoek moeilijk te bepalen of dit klopt, ze lopen het risico dat ze die later bij de milieuvergunning alsnog moeten laten uitvoeren.”

Bewoners vertrouwen Eli Lilly niet en haken hierop in. Zo zegt actiegroep Willy in een voorbeeld-zienswijze dat er „onvoldoende transparantie is over de aard van de chemische en biologische processen die in de fabriek gaan plaatsvinden” en de bijbehorende risico’s „op het gebied van externe veiligheid zo dicht bij een dichtbevolkt woongebied”.

Bewoners vullen bezwaarschiften in.

Stroom

De tool die netbeheerder Liander online heeft gezet om de drukte op het Zuid-Hollandse stroomnet inzichtelijk te maken is duidelijk. In het postcodegebied waar de Eli Lilly-fabriek moet verrijzen is het komende decennium in principe geen plaats voor bedrijven die „extra stroom verbruiken”. „We werken nog aan drie knelpunten” staat op de site van Liander, en die zijn pas „in het 4e kwartaal van 2035 opgelost.”

Zoveel tijd heeft Eli Lilly niet. Om alvast te kunnen beginnen met de bouw en aansluitend de medicijnproductie wil het bedrijf de komende jaren met gasgeneratoren elektriciteit opwekken. Daarvoor heeft het een natuurvergunning aangevraagd bij de omgevingsdienst Haaglanden. Die heeft het bedrijf een concept-besluit gestuurd waarin staat dat de gasgeneratoren „uitsluitend” tijdens een „interim-periode” tot 1 januari 2031 gebruikt mogen worden.

De stukken geven geen uitsluitsel over hoe het bedrijf in de vijf jaar daarna aan stroom denkt te komen. De gasgeneratoren worden „na beëindiging van de interim-periode buiten bedrijf gesteld,” staat in de aanvraag. Over de jaren daarna is Eli Lilly wazig: „De afstemming met Liander zal worden voortgezet totdat zij de beschikbaarheid van de upgrade en de elektriciteit kunnen bevestigen,” schrijft de farmaceut.

Hoogleraar Groothuijse: „Bij deze procedure wordt niet getoetst of de beloftes van een aanvrager, bijvoorbeeld over toegang tot het stroomnet, ook echt kloppen. Dat wordt pas een probleem voor Eli Lilly als er daadwerkelijk geen elektriciteit meer beschikbaar is. Dan kan het bedrijf proberen een nieuwe vergunning aan te vragen bij de omgevingsdienst voor de eigen opwek van elektriciteit.”

Watergebruik en -lozing

In de vergunningsaanvraag gaat het ook over toestemming om gezuiverd afvalwater te lozen in de nabijgelegen Oude Rijn of de Wassenaarse Wetering, pal naast de fabriekslocatie. Dat is niet alleen van belang voor het vergunningverlenende Hoogheemraadschap van Rijnmond maar ook voor waterbedrijf Dunea, dat al langer waarschuwt voor watertekorten in de regio en onderzoekt of er in de toekomst drinkwater gewonnen kan worden vanuit oppervlaktewater, bijvoorbeeld uit het Valkenburgse Meer.

Het Hoogheemraadschap schrijft Lilly dat het „alleen” afvalwater mag lozen na hun goedkeuring, en dat in de aanvraag nog vooral „op hoofdlijnen” wordt beschreven hoe het bedrijf met dat afvalwater wil omgaan. De uitwerking van waterkwaliteit „vraagt aandacht”, met strengere wetgeving voor de deur. De kwestie: de wet schrijft voor dat de waterkwaliteit van Nederlandse rivieren en beken in 2027 aanzienlijk verbeterd moet zijn. Die verplichting kan, net als bij stikstof, leiden tot een golf aan rechtszaken rond projecten die de waterkwaliteit dreigen aan te tasten.

„Om dat te voorkomen, moeten handhavers en vergunningsverleners eigenlijk extra streng zijn”, zegt Annemarie van Wezel, hoogleraar ‘milieukwaliteit en gezondheid’ aan de Universiteit Utrecht. De technische opties om afvalwater voldoende te zuiveren zijn er, zegt ze, maar worden zelden volledig benut. Van Wezel: „Het toezicht en de handhaving op waterkwaliteit is in Nederland uitermate zwak ingericht. De vergunningen worden gegeven door verschillende partijen. We hebben geen overzicht.”

Johan Vollenbroek, voorzitter van stichting MOB (Mobilisation for the Environment) en het gezicht van veel bezwaren en rechtszaken vanwege milieubelasting, zegt dat zijn ‘waterwerkgroep’ de plannen van Eli Lilly met afvalwater kritisch volgt, maar dat het nog te vroeg is voor mogelijke actie. Vollenbroek: „Eli Lilly moet eerst een vergunningsaanvraag indienen, voordat wij kunnen beslissen of wij bezwaar maken.”

Vollenbroek, vooral bekend vanwege de stikstofproblematiek, vindt farmaceutische industrie duidelijk te verkiezen boven bijvoorbeeld veeteelt. Toch heeft hij de Eli Lilly-aanvraag nagekeken op stikstof en „een aantal dingen gezien die beter kunnen”. Een beslissing om hierover bezwaar te maken is nog niet genomen, zegt hij.

De omgeving

Katwijk, de provincie en drie ministeries spannen zich al zeker anderhalf jaar in om de komst van Eli Lilly naar Valkenburg mogelijk te maken. Alles wordt uit de kast getrokken: er komen extra wegen, extra betaalbare huizen in Katwijk, extra financiële middelen vanuit het Rijk en de provincie. Maar is er wel aan de omringende gemeenten gedacht?

In juni werd al duidelijk dat de Leidse gemeenteraad een zienswijze zou sturen aan de gemeente Katwijk – op initiatief van de Partij voor de Dieren. De raad vraagt daarin opheldering over de impact op zaken als natuur, de energievoorziening en de beschikbaarheid van drinkwater.

Een andere buurgemeente gaat een stap verder. Laurens van Doeveren, wethouder Financiën, Economie en Sport van Wassenaar zegt dat hij de komst van Eli Lilly ziet als „een belangrijke impuls voor de regionale economie en werkgelegenheid”. Maar hij voegt daar gelijk aan toe dat zijn gemeentebestuur een zienswijze gaat indienen „om de belangen van onze inwoners en de kwaliteit van het gebied te beschermen”. Van Doeveren: „De gevolgen voor onder meer verkeer, bereikbaarheid en het Valkenburgse Meer moeten eerst goed en aantoonbaar worden opgelost voordat een dergelijke ontwikkeling kan plaatsvinden.”

„Katwijk sluit een deal met financiële middelen met het Rijk over de plaatsing van de fabriek”, mailt een woordvoerder van Wassenaar in een toelichting. „Andere gemeenten hadden daarbij betrokken moeten worden, omdat de fabriek ook invloed heeft op de regio en omliggende gemeenten die nu alleen de lasten moeten dragen.”

Reacties Katwijk en Eli Lilly

Een woordvoerder van de gemeente Katwijk zegt te begrijpen „dat de mogelijke komst van he bedrijf vragen oproept, ook bij onze buurgemeenten”. De samenwerking tussen Wassenaar en Katwijk is volgens haar „goed”. Over de financiële afspraken die Katwijk maakte met Rijk en provincie zegt zij: „Die zijn gemaakt om de randvoorwaarden voor Katwijk en de regio beter op orde te brengen. Ze staan niet los van de regionale impact van de ontwikkeling.”

Een woordvoerder van Eli Lilly laat weten dat „de voorbereidingen voor het veiligstellen van voldoende elektriciteitsvoorziening” in gang zijn gezet. Het tracé voor de hoogspanningskabels is „samen met de netbeheerder vastgesteld en de leveringsafspraken worden momenteel uitgewerkt” in een gezamenlijke werkgroep met de netbeheerder. Maar: „Deze gesprekken zijn nog niet afgerond.”

Over de productieprocessen zegt de woordvoerder: „De werkzame stoffen (actieve ingrediënten) in onze geneesmiddelen worden geproduceerd op andere locaties, niet in Katwijk. Daar worden reeds geproduceerde werkzame stoffen verwerkt tot een afgewerkt tablet.”

Reageren? Onderzoek@nrc.nl

Lees ook

Voor farmabedrijven is Nederland wél aantrekkelijk. Katwijk krijgt grote pillenfabriek