François Englert was de onbekende Nobelprijswinnaar naast de man van het higgsdeeltje

Enkele uren na de bekendmaking van de Nobelprijs voor Natuurkunde 2013 stond François Englert als kersverse winnaar op het balkon van zijn huis in Ukkel, België. Daaronder verzamelden zich juichende journalisten en kennissen. Op de vraag hoe hij zich voelde, antwoordde hij met zijn kenmerkende bescheidenheid en ingetogen humor: „Ik ben niet verdrietig.” Theoretisch fysicus François Englert, de enige Belg die ooit de Nobelprijs voor Natuurkunde won, overleed donderdag op 93-jarige leeftijd.

Englert ontving de Nobelprijs samen met de Schot Peter Higgs voor het voorspellen van het bestaan van het higgsdeeltje en het bijbehorende mechanisme dat verklaart waarom de elementaire bouwsteentjes van materie massa hebben. Behalve in België, waar de onderste bol van het Atomium in Brussel naar hem vernoemd is, heeft Englert nooit de bekendheid kunnen evenaren van zijn medelaureaat, die in 2024 overleed.

Twee hechte vrienden

François Englert werd in 1932 geboren in Brussel en moest wegens zijn Joodse afkomst tijdens de Tweede Wereldoorlog onderduiken. Na zijn promotie in 1959 aan de Université Libre de Bruxelles (ULB) werkt hij als onderzoeker bij Cornell University in de Verenigde Staten onder leiding van de Belgisch-Amerikaanse natuurkundige Robert Brout. Dit was het begin van een levenslange, hechte vriendschap en wetenschappelijke samenwerking. In een interview met de Vlaamse omroep VRT vertelde Englert dat ze zo op elkaar ingespeeld waren dat ze elkaars zinnen afmaakten.

In augustus 1964 publiceerden Brout en Englert een wetenschappelijk artikel waarin ze een theoretisch mechanisme presenteerden dat zou kunnen verklaren waarom de bekende elementaire deeltjes – de bouwsteentjes waaruit alle materie bestaat – massa hebben. Volgens dat mechanisme is de ruimte gevuld met een soort veld dat ervoor zorgt dat elementaire deeltjes die er doorheen bewegen massa kunnen krijgen.

Ruim anderhalve maand later kwam Peter Higgs met een wetenschappelijk artikel waarin hij hetzelfde concept beschreef. Het verschil was dat hij onder meer expliciet benoemde dat er bij dit veld een deeltje hoort dat later het higgsboson of higgsdeeltje is gaan heten.

Dit brout-englert-higgsmechanisme loste het probleem op dat elementaire deeltjes op dat moment volgens de theorieën die ze beschreven geen massa zouden hebben – wat in strijd was met experimentele metingen. Toch waren de auteurs decennialang geen grote namen in de natuurkunde. Pas na de eeuwwisseling kregen de artikelen veel aandacht. Dat kwam door de start van de gigantische deeltjesversneller LHC in 2008, bij het Europees Centrum voor deeltjesonderzoek, CERN, bij Genève. Hierin zouden onontdekte deeltjes, zoals het higgsdeeltje geproduceerd kunnen worden. En dat gebeurde ook.

Eerste ontmoeting bij CERN

Op 4 juli 2012 werd op CERN bekend gemaakt dat het higgsdeeltje met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid was gevonden. Higgs en Englert waren hierbij aanwezig (Brout was in 2011 overleden). Dankzij deze ontdekking kregen Higgs en Englert in 2013 – tot niemands verrassing – de Nobelprijs. Brout staat niet in het rijtje omdat Nobelprijzen niet postuum worden toegekend. Englert benadrukte later in interviews dat hij betreurde dat hij dit niet met zijn goede vriend heeft kunnen delen.

„Het bijzondere was dat Higgs en Englert elkaar bij de bekendmaking op CERN voor het eerst ontmoetten”, vertelt Jos Engelen, oud-directeur van CERN en emeritus hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en onderzoeksinstituut Nikhef. „Ze zaten niet naast elkaar, maar hebben naderhand wel vriendelijk de hand geschud en elkaar gefeliciteerd.”

In tegenstelling tot Higgs, die een fysicus van het ‘ene grote idee’ was, heeft Englert nog een brede carrière gehad aan de ULB. Hij heeft onderzoek gedaan op verschillende gebieden, variërend van deeltjesfysica tot de algemene relativiteitstheorie.

Higgs genoot grotere bekendheid, omdat het beroemde deeltje enkel naar hem vernoemd is. Volgens Engelen is dat begrijpelijk. „Higgs was de eerste die zei dat er een deeltje met het veld geassocieerd zou zijn.” Dit was ook het standpunt van de CERN-raad, waarin vertegenwoordigers van alle lidstaten zitten, vertelt Engelen. „Ik was bij de raadsvergadering waarin de Belgische delegatie akkoord ging met het besluit om het deeltje naar Higgs te vernoemen, als het mechanisme wel het brout-englert-higgsmechanisme zou heten.” Sindsdien zijn dat de officiële benamingen binnen CERN. Desondanks valt de term brout-englert-higgsdeeltje weleens in Belgische media.