Franz Joseph Gall en de misleidende belofte van frenologie

In het depot van Rijksmuseum Boerhaave, de schatkamer van de Nederlandse wetenschapsgeschiedenis, ligt de frenologische kop van Franz Joseph Gall. Die kop vertelt het verhaal achter een woord dat we vandaag de dag nog steeds kennen: de wiskundeknobbel.

Een moderne gedachte die te ver ging

Franz Joseph Gall was een slimme wetenschapper. Hij bedacht dat eigenschappen zoals denken, karakter, wiskundig vermogen en taal zich in de hersenen afspelen. Dat was toen best een moderne gedachte.

Maar Gall ging verder. Hij wees allerlei plekken in de hersenen aan waarvan hij dacht dat daar eigenschappen en emoties precies terug te vinden waren. Denk aan liefde voor kinderen, kwetsbaarheid en zelfliefde.

Gall dacht ook dat de schedel tijdens de groei de hersenen volgt. Met andere woorden: als iemand goede hersengebieden voor wiskunde zou hebben, dan zou dat volgens hem zichtbaar worden als een soort knobbel in de schedel.

Daar komt het idee van de wiskundeknobbel of taalknobbel vandaan. Die woorden kennen we nog steeds, ook al klopte het achterliggende idee niet helemaal.

Een idee met kwalijke gevolgen

Het vervelende is dat anderen dit slimme, maar niet kloppende idee gingen gebruiken om slavernij goed te praten. Ze begonnen schedels op te meten van andere bevolkingen en van wat zij toen ‘rassen’ noemden.

Daaruit meenden ze af te kunnen leiden dat de knobbeltjes van Europeanen superieur waren. Ook beweerden ze dat er andere ‘rassen’ waren om tot slaaf gemaakt te worden.

Dat is totale onzin, laakbaar en walgelijk. Bovendien was het wetenschappelijk uitermate stompzinnig.

De kop van Gall

Toch begon bij de kop van Franz Joseph Gall wel een belangrijk idee: dat onze eigenschappen zich in de hersenen afspelen. Alleen laat dit verhaal ook zien hoe een wetenschappelijk idee, wanneer het verkeerd wordt toegepast, verschrikkelijke gevolgen kan krijgen.

Afbeelding bovenaan dit artikel: Scientias.nl