Geen brug over het IJ? Dan maar de pont romantiseren. Zo blijven elke dag 70.000 reizigers afhankelijk van een ‘stedelijke absurditeit’

Nog twintig seconden. Een vrouw zet haastig haar omafiets op de stoep, slaat het kettingslot over.

Nog vijftien seconden. Een rode Canta wurmt zich reutelend tussen de passagiers.

Nog tien seconden. „Doorlopen alsjeblieft!”, roept een man in een groen hesje.

Nog vijf seconden. Een kleine scholier met een grote rugzak komt hijgend aanrennen.

Nog vier…

Nog drie…

Wieeeuw-wieeeuw-wieeeuw!

Het vertreksignaal klinkt, de klep van IJveer 61 kantelt. Het is 08.31 uur, de pont van de Buiksloterweg naar Centraal Station is vol en klaar voor de oversteek. Een toerist met vissershoedje roept vanaf de kade iets onverstaanbaars naar vrienden die het wel hebben gehaald. Onverbiddelijk spreiden de instapbegeleiders hun armen: „U kunt de volgende nemen.”

Bas Kok (59) staat op zijn vaste plek op het achterdek. De wind trekt rimpels over het water, beneden bromt de hybride scheepsmotor. Forenzen met fietsen staan dicht op elkaar. Zwijgend turen ze voor zich uit of naar hun telefoon. Een doodgewone Amsterdamse woensdagochtendspits. Toch? Kok schudt zijn hoofd. „We staan midden in een stedelijke absurditeit.”

‘Nergens anders zie je dit’

Amsterdam geldt als een van de bruggenhoofdsteden van de wereld, maar tussen het centrum en het snelgroeiende stadsdeel Noord (circa 112.000 inwoners) ontbreekt nog altijd een vaste verbinding. De tienduizenden mensen die dagelijks het IJ oversteken, zijn aangewezen op het openbaar vervoer: de metro of pont.

„Nergens anders zie je dit”, zegt Kok, Noorderling en auteur van meerdere boeken over de geschiedenis en ontwikkeling van de hoofdstad. Hij wijst over het water, waar zes blauw-witte ponten pendelen. Inmiddels heeft het GVB een vloot van veertien veren; op drukke momenten varen er twaalf tegelijk op het IJ. Op een gemiddelde dag nemen ze circa 80.000 reizigers mee. Geen enkele infrastructuurdeskundige, aldus Kok, zou dit als oplossing adviseren. „Veel te duur en inefficiënt.”

Ooit berekende Kok dat een Noord-Amsterdammer die elke dag gebruikmaakt van het NDSM-Houthavenveer jaarlijks 123 uur kwijt is aan extra reistijd. „Gijzelaars van het Gemeentevervoerbedrijf”, noemt hij de pontreizigers.

De brug over het IJ is letterlijk een eeuwigdurende kwestie. Tientallen ontwerpen werden gemaakt: de Monnickendamse aannemer Tijmon Kater bedacht al in 1839 een stenen boogbrug ter ere van koning Willem II. De brug zou, schreef het Algemeen Handelsblad destijds enthousiast, „aan allen veiligheid bieden, en de hoofdstad tevens tot sieraad strekken”. Maar terwijl Noord in rap tempo werd volgebouwd met arbeiderswijken en industrie, bleef het door water gescheiden van de rest van Amsterdam.

En de laatste jaren werden de gevolgen daarvan steeds zichtbaarder. Tijdens de spits worden instapbegeleiders ingezet om de reizigersstroom in goede banen te leiden. Bij evenementen op de NDSM-werf was het desondanks soms zo druk dat de politie eraan te pas moest komen. Toen in januari 2024 zowel een metro als een pontaanlanding uitviel, was Noord dagenlang nauwelijks bereikbaar. Ook een tekort aan schippers onderstreept de kwetsbaarheid van het systeem. Het GVB heeft rond de dertig vacatures openstaan en schippers opleiden kost tijd. Het leidde, afgelopen juni, tot het schrappen van afvaarten.

De drukte komt niet als een verrassing. Met het programma Sprong over het IJ probeert Amsterdam hier al sinds 2014 op te anticiperen: voorspellingen lieten toen zien dat het aantal inwoners en banen in Noord tot 2040 met 55 procent zou toenemen, de veerdiensten zouden al rond 2030 aanlopen tegen hun maximale capaciteit. De zoektocht naar alternatieven resulteerde in 77 voorstellen: van bruggen en tunnels tot kabelbanen, drijvende parken en ingenieuze constructies met pontons. Maar ruim tien jaar later maken tienduizenden Amsterdammers nog steeds varend de oversteek.

Lees ook

We zijn niet voorbereid op het komende bruggen-infarct

Haken achter een wiel

De pont mindert vaart en tikt tegen de kade. Fietsers komen in beweging, de beschadigde bumper van de rode Canta blijft haken achter een wiel. Het dek stroomt leeg en vrijwel direct weer vol. Even later klinken opnieuw het vertreksignaal en de bekende aansporingen: „Dóóóórlopen alsjeblieft! Nog een klein stukje naar voren!”

Even later neemt Bas Kok, in een café in Noord, in vogelvlucht „de geschiedenis van geen brug” door. Volgens hem draait het dossier al decennialang om botsende belangen: de gemeente wil Noord beter verbinden met de rest van de stad, terwijl Rijkswaterstaat, de haven en scheepvaartsector vooral waken over een vrije doorvaart.

In 2018 liep het overleg volledig vast toen het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een Amsterdams brugplan afschoot. Officieel vanwege hinder voor de scheepvaart, maar volgens Kok speelde meer. Het ministerie ergerde zich aan de eigengereide houding van het stadsbestuur. „Een kleuterachtige boosheid.”

Om de impasse te doorbreken, werd de Belgische stedenbouwkundige Alexander D’Hooghe ingeschakeld. Zijn advies: een voetgangerstunnel en twee bruggen aan weerszijden van Centraal Station. De gemeente koos ervoor eerst de Oostbrug uit te werken, voor voetgangers en fietsers tussen het Java-eiland en het Hamerkwartier.

Maar ook die brug kwam niet verder dan de tekentafel. Volgens Kok worden technische argumenten ingezet om besluitvorming te vertragen. Zo zou de diepe ‘oergeul’ in het IJ een obstakel vormen („Sterk overdreven. Zo’n zware verkeersbrug moet hoe dan ook op de diepste zandlaag worden gefundeerd. Erg voorbarig om ervan uit te gaan dat die juist op die plek zou zijn weggespoeld.”) Ook willen Rijkswaterstaat en andere overheden een doorvaarthoogte van 12,5 meter. Kok vindt dat onnodig. „Op de Rijnroute liggen tal van bruggen met de Rijnvaarthoogte van ruim negen meter. Waarom moet uitgerekend Amsterdam ineens aan een veel hogere norm voldoen?”

De pont over het IJ druppelt vol (links) en loopt leeg (rechts)

6 tot 8 miljoen euro per jaar

Een ding is zeker: de geschiedenis van geen brug krijgt nieuwe hoofdstukken. De discussie duurt voort – omwonenden vrezen overlast, deskundigen pleiten inmiddels voor een Westbrug, omdat daar de verbindingen nu onder grotere druk zouden staan.

En dan de rekening: waar de brug ooit werd geraamd op iets meer dan 300 miljoen euro, lopen recente schattingen op tot 650 of zelfs 850 miljoen. Kersverse wethouder Lian Heinhuis (Pro, Water) noemde dat onlangs „een tussenstand”, maar zei ook dat ze van de bedragen „even moest slikken”. Voorlopig, meldde De Telegraaf, kost de Oostbrug alleen al in voorbereidingskosten per jaar 6 tot 8 miljoen euro. In het in juni gepubliceerde coalitieakkoord wordt – in tegenstelling tot de IJbrug – wel gerept over het „verder realiseren” van de Oostbrug, maar omdat de gemeente ook flink wil bezuinigen, is onzeker of-ie er binnen afzienbare tijd komt.

Als je het Kok vraagt, vormen de complexiteit en kosten niet de kern van de brugkwestie. Na decennia van conflicten en compromissen durft niemand het dossier nog tegen het licht te houden: „Door alle zwaarbevochten afspraken kan niet meer rationeel en flexibel worden nagedacht over wat nu eigenlijk de beste en snelste verbinding is.”

Voordat hij schrijver werd, werkte Kok twintig jaar als arbeids- en organisatiepsycholoog. Het slepende debat over een vaste oeververbinding doet hem denken aan een vastgelopen huwelijk: een conflict blijft voortbestaan, omdat niet wordt uitgesproken wat werkelijk wringt. „Rijkswaterstaat voelde zich gepasseerd door de gemeente, daardoor gaat het nu al jaren over vaarroutes, veiligheidsnormen en brughoogtes. En al die tijd behandelen we een structureel probleem als een tijdelijk ongemak.”

Ook bij sommige reizigers ziet Kok een mechanisme dat hij uit zijn tijd als psycholoog kent. Een soort stockholmsyndroom: wie jarenlang afhankelijk is van een systeem waar nauwelijks invloed op valt uit te oefenen, zoekt manieren om zich daarmee te verzoenen: „Dan wordt de pont ineens een rustmoment. Romantiek.” Woensdagochtend klinkt op het volle dek precies die gedachte. „Héérlijk”, zegt een vrouw die bij filmmuseum Eye werkt. „Een verplichte pauze in de hectiek.”

Lees ook

Waar blijft toch die brug over het IJ in Amsterdam?