Harde conclusies over vervoer van voetbalsupporters: metropassagiers kropen door het oog van de naald

7 uren geleden 1

Rond half zes is voor verkeersleiders van de Amsterdamse metro de maat vol. De chaos is compleet. Lang hebben ze zich gehouden aan de instructie van de politie om het verkeer stil te leggen, maar dat is niet langer houdbaar. De drukte op de ondergrondse metrostations, zien ze op alle monitoren, is „onbeheersbaar en onveilig” geworden. Reizigers op de overvolle perrons staan haast tegen de wagens aangedrukt.

Het kost de politie drie kwartier om alle Benfica-supporters vanaf het Stationsplein bij Amsterdam Centraal in de metro te krijgen, terwijl al het spitsverkeer – vol met mensen die gewoon naar huis willen – stil staat. We gaan rijden, beslist de verkeersleiding. Langzaam zetten de metrobestuurders hun voertuigen in beweging.

„Levensgevaarlijk.” Als metropersoneel van het Amsterdamse stadsvervoerbedrijf GVB het achteraf heeft over de Champions League-wedstrijd van Ajax tegen Benfica, op 25 november vorig jaar, is de angst nog voelbaar in interne communicatiekanalen. Het GVB vervoert die dinsdagavond zo’n tweeduizend Benfica-supporters vanaf de Dam naar de Johan Cruijff-Arena, en daarna weer terug. In het nieuws gaat het vooral over de wedstrijd – die Ajax verliest.

Maar uit gesprekken van NRC met GVB-medewerkers, beeldmateriaal, interne correspondentie en interne evaluaties komt een ander verhaal: metropassagiers zijn door het oog van de naald gekropen. Duizenden reizigers zitten, samen met metropersoneel, onverantwoord lang opgesloten in de metro en op de perrons: „onveilig, onverantwoord. Dit had heel anders kunnen aflopen”, zo staat te lezen.

GVB-teamleider Rutger Kessing van de Verkeersleiding schrijft twee evaluaties: „De situatie rond Ajax-Benfica is niet verlopen conform afspraken en protocollen”, schrijft hij in een eerste evaluatie op 28 november. In een tweede evaluatie, op 12 december, is de toon scherper: „…risico’s mogelijk onderschat door politie en gemeente (…) Fans komen elkaar zonder begeleiding tegen op stations, ernstige ontregeling van de exploitatie”. De voorbereiding moet volgens Kessing structureel verbeterd en er moest vooral heel veel geëvalueerd worden met politie en gemeente.

Beeldmateriaal bevestigt chaos

Voor de wedstrijd zijn ondergrondse perrons en metro’s zo overvol dat vluchtwegen verstopt raken. De politie is op cruciale momenten afwezig en geeft niet altijd gehoor aan noodoproepen of verzoeken om assistentie van metrobestuurders. Na de wedstrijd vechten supporters op de stations en lopen ze op het spoor, rakelings langs de derde metrorail die onder hoogspanning staat: 750 volt, aanraking is levensgevaarlijk en kan ernstige brandwonden veroorzaken.

Beeldmateriaal bevestigt de chaos. In interne evaluaties van het GVB wordt gesproken over een volstrekt „gebrek aan regie” en het „onderschatten” van de risico’s bij dergelijke risicowedstrijden. „De politie was [na afloop] nauwelijks aanwezig”, schrijft teamleider Rutger Kessing van de Verkeersleiding in die evaluaties. „Ondanks signalen: bivakmutsen en een slechte uitslag van Ajax.” Ongelukken zijn uitgebleven, zeggen GVB’ers die er die avond bij waren. „Maar dat was toeval, het gaat vanzelf een keer goed mis.”

Voor Amsterdam zijn Europese wedstrijden van Ajax per definitie risicowedstrijden, zeker na de beruchte wedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv in november 2024. Toen lag de stad overhoop, ook in de metro, waar Maccabi-supporters en demonstranten met elkaar op de vuist gingen. Sindsdien wordt elke wedstrijd minutieus voorbereid in de driehoek van burgemeester Femke Halsema, de politie en het Openbaar ministerie.

En toch gaat het een jaar later weer mis tegen Benfica.

Wat gebeurde er die avond?

De file aan metro’s groeit door de blokkade van perrons op Amsterdam Centraal. Op het hoogtepunt van de filevorming kan niemand de metrotreinen in of uit, terwijl op de perrons wachtende reizigers ook geen kant meer op kunnen. Metrobestuurders zien rivaliserende voetbalsupporters tussen die reizigers. En ze weten: één partij vuurwerk of een vechtpartij zou de daarop volgende paniek onbeheersbaar maken.

Op alle fronten gefaald, is de toon erna in de onderlinge GVB-communicatie. Ook na afloop gaat het mis op het metrostation Van der Madeweg bij de Johan Cruijff-Arena. Daar raken supporters onderling slaags. Eerst in de metro, maar daarna ook op de perrons en op het spoor er tussenin. Ook daar is de politie nergens te bekennen, zien GVB’ers. Ze noemen het toeval dat het bij die vechtpartijen is gebleven en er niets ergers gebeurde, met die spoorlopers tussen de rails.

Achteraf zijn camerabeelden niet meer te achterhalen van de andere ongeregeldheden, voor en na de wedstrijd. Ook niet bij de politie, omdat die camerabeelden volgens een woordvoerder in het kader van privacywetgeving „alleen bewaard worden als de politie daarom vraagt. En dat is niet gebeurd”. Teamleider Rutger Kessing, constateert in zijn evaluaties dat de politie opvallend afwezig was. „Ze waren er niet”, zeggen GVB’ers die er ooggetuige van waren. Hun namen zijn bij de redactie bekend; ze mogen niet met journalisten praten over interne kwesties.

De communicatie was chaotisch en de besluitvorming over wie wat moest doen „ad-hoc”, schrijft Kessing. De afwezigheid van de politie was in de praktijk ook merkbaar. Ondanks de vechtpartijen en die spoorlopers houdt de politie op beide avonden in de metro niemand aan.

In januari gaat het opnieuw mis

Evaluaties ten spijt: nauwelijks twee maanden later, als Ajax op woensdagavond 28 januari zijn voorlopig laatste Europese wedstrijd tegen het Griekse Olympiakos Piraeus speelt, gaat het opnieuw mis. In eerste instantie zijn de lijntjes tussen GVB en politie kort: één GVB’er draait dienst in de commandowagen van de Mobiele Eenheid. Maar de problemen ontstaan nu vooral na de wedstrijd.

Zonder de politie tijdig te informeren besluit een teammanager van het GVB om metrostation Strandvliet, vlakbij het stadion, af te sluiten. Daardoor ontstaan in de drukte relletjes en vechtpartijen omdat het de politie niet lukt om de supporters gescheiden af te voeren. „We waren verrast door dat besluit”, bevestigt een politiewoordvoerder, „want we hadden al eerder maatregelen gepland om de supporters zoveel mogelijk te scheiden, bijvoorbeeld door de uit-supporters langer in het stadion te houden.”

Omdat de heenreis rustig was verlopen, lag er geen informatie om de Mobiele Eenheid hiervoor in te zetten

Dit keer grijpt de gemeente in en geeft opdracht om dat metrostation weer in gebruik te nemen. Te laat, metrobestuurders zien opstootjes in de metro en op de perrons. Ze zenden herhaaldelijk noodsignalen uit naar de verkeersleiding, een acute oproep voor politieassistentie. Maar daar wordt, volgens een GVB-woordvoerder, de situatie „anders beoordeeld”. De politie wist van die noodsignalen, bevestigt een woordvoerder. „Maar omdat de heenreis rustig was verlopen, lag er geen informatie om de Mobiele Eenheid hiervoor in te zetten.”

Opnieuw rijst het beeld van politie en GVB die onvoldoende van elkaar weten wat er aan de hand is. En net als tijdens de wedstrijd van Ajax tegen Benfica, is het opnieuw niet mogelijk om achteraf vast te stellen wat er gebeurd is. Want camerabeelden ontbreken opnieuw, die zijn gewist.

De politie spreekt pas veel later met het GVB over de chaotische gang van zaken. In februari, op initiatief van de politie, na informele signalen van verontruste GVB’ers over wat er allemaal was mis gegaan.

Zowel GVB als politie wil alleen schriftelijk reageren. „Politie, gemeente en GVB moeten opnieuw risico-inschattingen, afspraken en scenario’s maken”, stelt het GVB. „Na Ajax-Benfica was er afstemming met politie en gemeente, maar die bleek bij Ajax-Olympiakos in de praktijk toch kwetsbaar.” De politie zegt desgevraagd in een reactie alleen dat „het GVB die scherpere inschattingen moet delen” en dat de samenwerking „bij voetbalwedstrijden en andere evenementen gesproken gaat worden”.

Driehoek weet van niets

De Amsterdamse driehoek weet eind januari volgens een woordvoerder van burgemeester Femke Halsema niets van beide evaluaties door politie en GVB. Waarom die niet eerder gedeeld zijn? „Omdat het voorlopige, interne documenten waren, bedoeld om signalen van de werkvloer vast te leggen”, aldus de GVB-woordvoerder.

Ook de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) was afgelopen januari niet op de hoogte, terwijl het GVB daar formeel alle ernstige incidenten ‘met potentiële risico’s voor reizigers of personeel’ moet melden. Dat is een wettelijke verplichting. Ook de Vervoerregio Amsterdam, die eindverantwoordelijk is voor de veiligheid op het Amsterdamse tram- en metrospoor, was in januari niet op de hoogte.

Volgens het GVB is dit omdat er die avond „geen veiligheidsnormen of technische veiligheidsgrenzen waren overschreden”, daarom was er ook niets gemeld. De interne evaluaties van de teamchef noemt het GVB achteraf „individuele waarnemingen die fragmentarisch zijn”. En die vluchtende voetbalfans tussen de rails? De hoogspanning was uiteindelijk niet van de derde rail gehaald en dus was er ook „geen reden meer voor een melding bij de ILT”.

De Amsterdamse driehoek gaat, na de twee chaotisch verlopen Champions League-wedstrijden de politie-inzet opnieuw onder de loep nemen. Om de „verbeterpunten te inventariseren”, volgens de politiewoordvoerder. „Om te reflecteren op de gezamenlijke aanpak van het supportersvervoer en betere risico-inschattingen te komen” aldus het GVB . „Zodat ook reizigers en medewerkers bij risicovolle evenementen veilig kunnen reizen.”