Hersenziekten: een blik op de hersenzorg van morgen

Op een warme zomeravond, donderdag 18 juni, kwamen nieuwsgierige bezoekers samen in het Utrechtse TivoliVredenburg voor New Scientist Live: Hersenziekten – Onderzoek voor de Toekomst, een avond georganiseerd door het UMC Utrecht Hersencentrum en New Scientist. Van kunstmatige intelligentie tot een live hersenoperatie: het publiek kreeg een kijkje in de nieuwste ontwikkelingen binnen het hersenonderzoek en de zorg.

Bij binnenkomst zorgt het muzikale trio Afternooners direct voor sfeer met het nummer Don’t Stop Me Now van Queen. Boven het podium hangt een reusachtig neuron en rechts staat een enorme microscoop te wachten op zijn moment later op de avond. Wanneer presentator en New Scientist-hoofdredacteur Jim Jansen het podium betreedt, kan de avond beginnen.

Presentator Jim Jansen en Jeroen Pasterkamp, voorzitter van het UMC Hersencentrum, openen samen een avond over nieuwe inzichten in hersenziekten. Beeld: Bob Bronshoff.

Van laboratorium tot operatiekamer

De eerste gast is Jeroen Pasterkamp, hoogleraar en voorzitter van het UMC Hersencentrum. Hij neemt het publiek mee in de wereld van hersenonderzoek en laat zien hoeveel er nog te ontdekken valt. Pasterkamp onderzoekt ALS, een ernstige zenuw-spierziekte waarvoor nog geen genezing bestaat. Met zijn onderzoeksgroep test hij nieuwe medicijnen op spiercellen van patiënten die in het laboratorium worden gekweekt, om dichter bij betere behandelingen te komen.

LEES OOK

'Autisme en ADHD zijn geen dingen die we willen uitroeien'

Veel meer mensen dan vroeger krijgen de diagnose ADHD of autismespectrumstoorn ...

Daarna laat neurochirurg Tristan van Doormaal zien hoe een mixed reality-bril helpt om hersenen in 3D te bekijken en ingewikkelde operaties beter voor te bereiden. Aan de hand van een hersenscan vertelt hij over een toen veertienjarige patiënt die een moeilijk bereikbare hersentumor had.

Dan volgt een bijzonder moment. Diego, de jongen van de scan, loopt zelf het podium op. Hij deelt zijn ervaringen over de jaren waarin hij leefde in angst voor de hersenbloedingen die zijn tumor veroorzaakte. Zijn trotse vader en oma zitten in de zaal en het hele publiek voelt met hen mee.

Dankzij een succesvolle operatie en vier maanden revalidatie gaat het inmiddels goed met Diego. Van Doormaal vat treffend samen: ‘Met technologie en kunstmatige intelligentie kun je ontzettend veel, maar uiteindelijk draait het allemaal om de patiënt. Zij leveren het zwaarste werk.’

Tristan van Doormaal en zijn voormalig patiënt Diego krijgen een warm applaus nadat Diego zijn verhaal over een hersentumor en de succesvolle operatie heeft gedeeld. Beeld: Bob Bronshoff.

Dan is het tijd voor de enorme microscoop in de hoek van het podium. Met een live demonstratie laat neurochirurg Dara Niknejad zien hoe een hersenoperatie er op microscopisch niveau uitziet. Bloedvaatjes zijn soms niet breder dan één millimeter en hechtingen kunnen dunner zijn dan een mensenhaar. Het laat zien hoe nauwkeurig zijn werk is. ‘Tijdens een hersenoperatie telt elke millimeter’, benadrukt Niknejad.

Het publiek krijgt een uniek inkijkje in een hersenoperatie op microniveau. Beeld: Bob Bronshoff.

Nauwelijks bekomen van deze informatie over de precisie van hersenchirurgie, verschuift het publiek de aandacht naar KNO-arts Louise Straatman. ‘Vogels kunnen na gehoorschade nieuwe gehoorcellen aanmaken, mensen niet.’ Straatman neemt de zaal mee naar de toekomst van mogelijk gehoorherstel. Zij kweekt in haar lab mini-oren en onderzoekt of stamcellen in het binnenoor gehoorschade kunnen herstellen, zoals ze dat bij vogels doen.

Vlak voor de pauze schuiven promovendi Sophie Schubert en Qi Chang Lin aan bij Jim Jansen. Aan de hand van polaroidfoto’s geven zij een kijkje in hun leven als onderzoeker. Schubert onderzoekt de relatie tussen slaap en psychische klachten bij militairen. Lin analyseert met een supercomputer DNA-gegevens van miljoenen mensen met een hersenaneurysma.

Nadat het publiek alle informatie tijdens de pauze even heeft kunnen laten bezinken, opent Afternooners de tweede helft van de avond met What a Fool Believes van The Doobie Brothers.

Afternooners trapt het tweede deel van de avond af. Beeld: Bob Bronshoff.

De zorg van morgen

Nu is het de beurt aan hoogleraar bio-informatica Jeroen de Ridder. Hij legt uit hoe kunstmatige intelligentie artsen ondersteunt bij het sneller en nauwkeuriger herkennen van tumoren. ‘In 15 procent van de gevallen kiest de chirurg op basis van de tumordetectie voor een andere operatiestrategie. Daarmee zien we dat kunstmatige intelligentie daadwerkelijk impact heeft op heeft in de praktijk.’

Vervolgens staan de ervaringen van patiënten en hun families centraal. Hoogleraar en neonatoloog Manon Bender neemt plaats op het podium, samen met stamcelonderzoeker Caroline de Theije en Bjelke Rietveld, moeder van een prematuur geboren dochter met cerebrale parese (een blijvende houdings- en bewegingsstoornis). Vanuit hun ervaringen laten zij de impact van hersenschade op jonge leeftijd zien. Bender vertelt daarnaast over haar onderzoek naar stamcelneusdruppels, waarmee beschadigd hersenweefsel in baby’s mogelijk kan worden hersteld.

Presentator Jim Jansen gaat in gesprek met Manon Bender, Caroline de Theije en Bjelke Rietveld over hun ervaringen, zowel vanuit professioneel oogpunt als vanuit het perspectief van een ouder. Beeld: Bob Bronshoff.

De volgende gast richt zich op een kleiner niveau: dat van het DNA. Onderzoeker Ewout Groen vertelt over spinale spieratrofie, een zeldzame erfelijke spierziekte. Dankzij nieuwe DNA-technieken kunnen artsen patiënten sneller en nauwkeuriger onderzoeken, waardoor zij de ziekte beter begrijpen en patiënten meer duidelijkheid kunnen geven over het verloop ervan.

De strijd om aandacht

Dan volgt een battle tussen promovendi Tessie Hamers en Sem Hoogteijling. Ze krijgen elk drie minuten om hun onderzoek te pitchen en het publiek voor zich te winnen. Hamers ontwikkelt nieuwe manieren om de aandachtsstoornis neglect na een beroerte te meten. Hoogteijling brengt normale hersenactiviteit in kaart om epilepsiechirurgie nauwkeuriger te maken. Het publiek beloont beide presentaties met een daverend applaus. Omdat er geen duidelijke winnaar valt aan te wijzen, krijgen ze allebei een mooie prijs.

‘Schrik jij weleens van een fietser die ineens van links komt, terwijl je zeker weet dat je gekeken hebt?’ Tessie Hamers vertelt over de aandachtsstoornis neglect. Beeld: Bob Bronshoff.

Met het oog op eventuele vermoeidheid bij het publiek is het onderwerp van de laatste spreker toepasselijk gekozen: aandacht en concentratie. Met de vraag ‘Is onze spanningsboog inmiddels net zo kort als die van een goudvis?’ heeft hoogleraar Stefan van der Stigchel de zaal snel te pakken.

Hij onderzoekt hoe aandacht werkt en waarom overprikkeling zo’n veelvoorkomende klacht is bij mensen met hersenschade. ‘Aandacht is een filter op de binnen- en buitenwereld die jij ervaart. Zonder dat filter zouden we compleet overspoeld raken’, legt hij uit.

Stefan van der Stigchel neemt het publiek mee in de wetenschap achter multitasken en het verdelen van onze aandacht. Beeld: Bob Bronshoff.

Jim Jansen en Jeroen Pasterkamp sluiten de avond samen af. Na een show vol persoonlijke verhalen, innovaties en nieuwe inzichten blijven vooral twee gedachten hangen: hoeveel er al mogelijk is in het onderzoeken en behandelen van hersenziekten, maar ook hoeveel er nog te ontdekken valt.