Hoe ging Nederland tijdens de hitte om met code rood? ‘De mensen die het al dagen zwaar hadden gehad kwamen, vielen toen om’

2 dagen geleden 3

Het ging lang goed tijdens de hittegolf van afgelopen week, in het Maastrichtse ziekenhuis MUMC+. Maar op zondag, toen het nog altijd heel warm was en er weinig wind stond, werd het opeens nog heel druk. „De mensen die het al dagen zwaar hadden gehad kwamen, vielen toen om”, aldus Ronald Henry, hoofd spoedeisende hulp van het ziekenhuis.

Tientallen mensen meldden zich op de spoedeisende hulp. Enkelen, die buiten bewustzijn waren, moesten geïntubeerd worden – een dikke zuurstofslang naar de longen – en gingen naar de IC. Iedereen werd met natte doeken, ventilatoren en ijswater gekoeld. Een energie- en arbeidsintensief proces voor artsen en verpleegkundigen. Zij hadden het ook zwaar met de hitte, maar slaagden er in iedereen te verzorgen

Het was een historisch besluit van het KNMI vorige week vrijdag. Het weerinstituut gaf voor het eerst in de 172-jarige geschiedenis code rood uit vanwege hitte – zaterdag volgde die waarschuwing nog een keer. Jan Rozema, hoofd weer- en klimaatdiensten bij het KNMI, hakte de knoop door: „Je wilt een heel duidelijk signaal aan de samenleving afgeven: pas op wat je doet en pas je aan aan de weersituatie.”

In een auto van veertig graden

Nadat het KNMI code rood had gegeven, werd er veel in gang gezet. Er volgden schoolsluitingen, rechtszaken gingen niet door en veel organisaties kwamen met eigen hitteplannen. Desondanks werden in het hele land mensen onwel en raakte de zorg op verschillende plaatsen overbelast. Donderdag maakte het RIVM bekend dat er honderden extra sterfgevallen zijn geregistreerd. Het aantal hittedoden kan pas later goed worden geschat.

Code oranje was vorige week al eerder van kracht en voor code rood bestaan geen vaststaande meteorologische criteria. In plaats daarvan adviseert een speciaal team van experts het KNMI over de impact op verschillende delen van de samenleving. Het zogenoemde ‘Weer Impact Team’, waarin onder meer het RIVM, Rijkswaterstaat en Prorail zijn vertegenwoordigd, schetst de waarschijnlijke gevolgen voor onder meer gezondheid, verkeer, inzetbaarheid van hulpdiensten, waterkwaliteit en energievoorziening.

Zo’n breed advies is nodig, want hitte is een veelkoppig monster, waar allerlei delen van de samenleving mee te maken krijgen. Waar bij andere weersomstandigheden de focus op de infrastructuur ligt, wordt bij hitte breder gekeken. „Als bruggen vast komen te zitten, en je zit in een auto van veertig graden heb je echt een probleem”, zegt Rozema. Ook de ministeries van Volksgezondheid en Onderwijs schoven daarom aan.

Werner Hagens vertelt namens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) welke gezondheidsrisico’s vermoedelijk zouden optreden. „Er waren risico’s op oversterfte, dat wisten we uit studies uit het verleden. Ook voorzagen we veel smogvorming”, zegt Hagens. Hij coördineert het Nationaal Hitteplan, een waarschuwingsplan dat in werking treedt als het KNMI code geel afgeeft. Dan moet je al goed drinken, koel blijven en een oogje in het zeil houden bij anderen. Bij oranje moet je ook extra goed op jezelf letten.

Geïsoleerd levende man

Bij een evaluatie van het Nationale Hitteplan, dat sinds 2007 bestaat, werd twee jaar terug al een analyse gemaakt over hoe een eventuele code rood voor hitte zou uitpakken. Het ‘hittebewustzijn’ is laag bij een deel van de bevolking, staat in de analyse. „Hitte wordt nog vaak geassocieerd met ‘lekker weer’, zonder dat Nederlanders zich bewust zijn van de gevaren van hitte.” Het RIVM heeft de communicatie daarom recent aangepast voor code oranje en rood: bij rood zijn de adviezen dwingender en wordt opgedragen activiteiten uit te stellen, in plaats van ze goed te plannen.

Uiteindelijk moeten de adviezen via het RIVM doordruppelen in de samenleving. Hagens: „We sturen adviezen naar ruim 1.600 organisaties: van gemeenten tot veiligheidsregio’s en grote zorgorganisaties.” Zij moeten op hun beurt, als in een ouderwetse telefoonboom, andere partijen infomeren en eigen maatregelen treffen. De gebeurde bijvoorbeeld via hitteplannen van gemeenten, of speciale koelteplekken, waar mensen af konden koelen als dat thuis niet kon.

We moeten echt beter nadenken over hoe we kwetsbare mensen kunnen beschermen

Ronald Henry van het MUMC+ zag hoe juist preventie in de hitteperiode tekortschoot, vanwege een „versnipperde keten”. Gemeente, buurt, huisartsen en ziekenhuis waren in Zuid-Limburg onvoldoende op elkaar afgestemd, merkte Henry in het ziekenhuis. Hij geeft het voorbeeld van een buurt waarin een geïsoleerd levende man zich al een paar dagen niet had laten zien. De gewaarschuwde ambulanceverpleegkundigen troffen hem aan in een kamer van 43 graden.

„Wat hier sterk meespeelt, is sociaal-economische status”, zegt Henry. „Ben je bij machte te ontsnappen aan de hitte? Niet iedereen heeft een koopwoning met airco.” Door die ‘hitteongelijkheid’ belandden vooral de mensen die toch al kwetsbaar waren op de spoedeisende hulp. „We weten wie de meest kwetsbare mensen zijn, ze wonen in kwetsbare buurten in oude huizen. We moeten echt beter nadenken over hoe we hen kunnen beschermen”, zegt Henry. „Is zo’n geïsoleerde meneer, die meerdere gezondheidsaandoeningen had, bijvoorbeeld ook bekend bij de huisarts? Moeten gemeenten extra koelteruimten juist in de kwetsbare wijken inrichten?”

Ondergesneeuwd

Coördinatie en duidelijkheid blijken van groot belang. Ook het KNMI gaf adviezen uit, eerst om thuis te blijven en toen toch niet, omdat huizen ook heel warm kunnen worden. Tegelijkertijd wil de overheid ook de ‘zelf- en samenredzaamheid’ stimuleren. Of dat bij deze hittegolf goed is gelukt, is moeilijk te meten, zegt Jan Rozema van het KNMI. „Er is altijd sprake van een ‘waarschuwingsparadox’: we hebben gewaarschuwd en er zijn nog steeds grote effecten van de hitte, maar je weet niet wat het effect was geweest zonder de waarschuwing.”

Toch valt er wel iets te meten. Uit een enquête die het KNMI een week na de afgegeven waarschuwingen liet uitvoeren onder ruim duizend mensen, blijkt dat het overgrote deel van de ondervraagden zijn of haar gedrag aanpaste. Ruim driekwart nam extra maatregelen naar aanleiding van de waarschuwing, zoals extra water drinken of zonlicht vermijden. Bijna een derde bleef thuis, terwijl ze eigenlijk van plan waren naar buiten te gaan.

Het RIVM ziet na de eerste code rood al dingen die beter kunnen. Coördinator Werner Hagens constateert dat de adviezen voor code geel en code oranje, die bij code rood ook nog gelden, een beetje ondergesneeuwd raken. „Die andere adviezen gelden nog steeds en zijn niet minder belangrijk. Bij code oranje moet je nog steeds voldoende drinken en nog steeds zoeken naar verkoeling.”