Honderd miljoen jaar geleden werd in de diepe oceaan een evolutionaire lont aangestoken, met grote gevolgen voor de inktvissen

Van een razendsnel van kleur veranderende huid tot een bijna raketachtige voortstuwing: inktvissen lijken soms wel buitenaards. Toch zwemmen ze al miljoenen jaren rond in onze oceanen. Hoe ze zich precies hebben ontwikkeld, bleef lange tijd een van de grootste raadsels binnen de evolutiebiologie. Maar nu is daar eindelijk meer duidelijkheid over.

Een internationaal team van wetenschappers, onder leiding van het Okinawa Institute of Science and Technology (OIST), heeft een belangrijke doorbraak bereikt. Door bestaande databanken te combineren met drie nieuw gesequencede genomen van inktvissen, konden ze voor het eerst een betrouwbare evolutionaire stamboom opstellen van de zogenoemde tienarmige koppotigen: de decapodiformes.

Puzzelstukjes eindelijk op hun plek

Inktvissen en zeekatten komen overal ter wereld voor: van tropische riffen tot de diepste delen van de oceaan. Ondanks die enorme diversiteit delen ze een opvallend kenmerk: een inwendig skelet. Maar zelfs dat verschilt sterk per soort. Zeekatten hebben bijvoorbeeld een kalkachtig skelet, waar veel inktvissen beschikken over een dun, zwaardvormig structuurtje (de gladius). Sommige soorten zijn hun interne schaal zelfs helemaal kwijtgeraakt.

Juist die variatie maakte het lastig om hun evolutionaire geschiedenis te ontrafelen. Eerdere studies waren gebaseerd op beperkte datasets en gaven vaak tegenstrijdige resultaten. Volgens onderzoeker Gustavo Sanchez komt daar nu verandering in: “Met volledige genoomdata krijgen we eindelijk een veel helderder en consistenter beeld van hoe deze dieren zich hebben ontwikkeld.”

De Ryukyuan-dwerginktvis, pas zeven jaar geleden ontdekt. Foto: Jeff Jolly

Dat was geen eenvoudige klus. De genomen van inktvissen zijn enorm, soms twee keer zo groot als dat van de mens, en moeilijk te verzamelen. Sommige soorten leven alleen in diepe zeeën of afgelegen riffen. Dankzij internationale samenwerking lukte het toch om cruciale ontbrekende gegevens te verzamelen.

Een bijzonder puzzelstukje kwam van de zeldzame ramshoorninktvis, een soort pijlinktvis. Deze mysterieuze soort heeft een spiraalvormige interne schaal en werd lange tijd verkeerd ingedeeld. Nieuwe genetische data laten nu zien waar hij écht thuishoort in de evolutionaire boom.

Een lange lont met explosieve gevolgen

De studie schetst een bijzonder beeld van de evolutie van deze dieren. Volgens de onderzoekers ontstonden de voorouders van moderne inktvissen en zeekatten zo’n 100 miljoen jaar geleden, in het midden van het Krijt.

Maar daarna gebeurde iets opvallends: lange tijd veranderde er relatief weinig. Pas na de beruchte massa-extinctie van 66 miljoen jaar geleden, die ook de dinosauriërs wegvaagde, kwam er plotseling een explosie van diversiteit.

Hoe overleefden deze kwetsbare zeedieren zo’n catastrofe? Volgens de onderzoekers vonden ze hun toevlucht in de diepe oceaan. Daar waren kleine micro-oases met voldoende zuurstof, terwijl de bovenste waterlagen juist extreem vijandig werden door verzuring en zuurstofgebrek.

Toen het ecosysteem zich herstelde en koraalriffen terugkeerden, kregen de inktvissen nieuwe kansen. Ze trokken naar ondiepere wateren en pasten zich razendsnel aan. Het resultaat: een explosieve toename aan soorten en vormen. Onderzoekers noemen dit een long fuse-model: een lange periode van relatieve stilstand, gevolgd door een plotselinge evolutionaire uitbarsting.

Van evolutie naar innovatie

De impact van deze studie reikt verder dan alleen het verleden. Met een duidelijke evolutionaire kaart kunnen wetenschappers nu beter onderzoeken waar de unieke eigenschappen van deze dieren vandaan komen.

Denk aan hun ongekende camouflage, complexe gedrag en verrassend slimme zenuwstelsel. Volgens onderzoeker Daniel Rokhsar vormen deze dieren een ware goudmijn voor de wetenschap: “Met deze nieuwe genetische inzichten kunnen we eindelijk begrijpen welke moleculaire veranderingen hebben geleid tot hun bijzondere eigenschappen.”

En dat opent de deur naar nog meer ontdekkingen, van nieuwe inzichten in hersenontwikkeling tot inspiratie voor slimme materialen en technologieën.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Deze inktvissen ‘hypnotiseren’ hun prooi met geniale camouflagetruc en Dit is wat de hersenen van mensen en inktvissen gemeen hebben. Of lees dit artikel: Zelden geziene raadselachtige inktvis duikt voor het eerst op voor de kust van Australië.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: