In alles wat schrijver Ellen Ombre publiceerde, spreekt een onafhankelijke denker

Van schrijver Ellen Ombre ging iets groots uit. Tijdens gesprekken over onderwerpen als het Nederlandse koloniale verleden in Suriname, migratie, identiteit en vooral ontworteling bleef ze altijd bijzonder geïnteresseerd in de andere stemmen. Zij stelde vragen, dacht mee, probeerde zich in te leven in het standpunt van degene met wie ze van gedachten wisselde. Desalniettemin bleef ze zeer trouw aan haar eigen levenservaringen van een vrouw geboren in Paramaribo, op 8 december 1948.

Afgelopen week in de nacht van 13 op 14 juni overleed Ellen Louise Ombre op 77-jarige leeftijd. Tussen 1973 en 2002 was zij getrouwd met socioloog en hoogleraar Abram de Swaan met wie zij een zoon had.

De laatste jaren leidde Ombre een teruggetrokken bestaan, maar iedereen met wie ze omging, was onder de indruk van haar onafhankelijke manier van denken. Genuanceerd, zo kun je haar werk als schrijver ook noemen, vanaf haar debuut, de verhalenbundel Maalstroom (1992).

Twee werelden

Ombre verhuisde op haar twaalfde met haar ouders naar Nederland. Ze werkte als medisch-maatschappelijk medewerkster bij een Amsterdams huisartsenpraktijk tot ze in de jaren negentig de overstap maakte naar de literatuur. Haar grote thema’s in een belangwekkend oeuvre waren migratie en identiteit. Nader bepaald: hoe kun je je eigen identiteit behouden, vinden of hervinden als je afkomstig bent uit een andere cultuur?

Zelf groeide Ombre op in twee werelden, de Nederlandse en de Surinaamse. Hoe complex identiteit is, beschreef ze in haar imposante debuutroman Negerjood in moederland (2004) over de worsteling van de jonge vrouw Hannah Dankerlui die opgroeit op de grens van verschillende culturen: ze is dochter van een zwarte Surinaamse vader en een Joodse moeder.

Op haar website schrijft Ombre over haar grensverleggende eerste roman: „De ingewikkelde geschiedenis van de complexe Surinaamse samenleving, getekend door driehonderd jaar kolonialisme, speelt hier een belangrijke rol.” 

Voordat het modieus werd over het koloniale verleden te schrijven, wijdde zij zich aan dit onderwerp. Zo was zij een van de eersten die scherp en terdege ingewijd schreef over de omstreden Koloniale Wereldtentoonstelling die in 1883 werd gehouden op het Amsterdamse Museumplein. Hier werden onder meer Surinamers, en andere mensen uit de gekoloniseerde gebieden, aan het massaal toegestroomde publiek ‘getoond’.

‘Klein kolonialisme’

Opvallend aan haar werk is dat zij het kolonialisme niet per se beschouwt als een onmetelijk groot en gecompliceerde maatschappelijk-politieke situatie, maar dat ze op zoek gaat naar het door haar zo genoemde ‘kleine kolonialisme’. Ze kijkt, analyseert en beschrijft hoe kolonialisme doorwerkt in ieders persoonlijke lotgevallen. In die zin lijkt haar oeuvre op dat van de Surinaamse schrijver en rechter Hugo Pos (1913-2000).

Hoe consequent Ombre haar thematiek van persoonlijke en individuele soevereiniteit vasthoudt, blijkt uit haar laatste boek, Last (2024). Hierin keert ze terug naar de onderwerpen die ze zo soeverein tot de hare maakte, zoals migratie en leven in twee of meer culturen. „Kun je jezelf wel kennen als je je eigen afkomst niet kent?”, is een van de vragen die hoofdpersoon Lot aan haar moeder stelt. „Maar wie is ons soort mensen?”, vraagt het personage daarna.

Het boek gaat over het gezin van Lot dat uit Suriname naar Nederland komt. En de schrijfster laat haar hoofdpersonage uiteindelijk terugkeren naar Suriname. Die laatste bladzijden maken Last tot een ontroerend boek waarin terugkeer naar het Caraïbische gebied voor Lot geldt als een bevrijding.

Wat nog het meest opvalt aan het oeuvre van Ombre is de veelzijdigheid ervan. Ze schreef romans, journalistieke reisverhalen, essays en reportages, zoals Wie goed bedoelt (1996) over de problematiek van ontwikkelingshulp. In alles wat ze publiceerde spreekt een onafhankelijke denker.