In Pekela knappen bewoners de kapotte bruggen zelf op. ‘Ik hoop op aanlegsteigers en vakantiegangers met bootjes’

3 uren geleden 1

Aan het veertien kilometer lange Pekelder Hoofddiep, dat door de oude veenkoloniale lintdorpen Boven Pekela, Nieuwe Pekela en Oude Pekela loopt, liggen 34 bruggen. Van grote bruggen waarmee auto’s het kanaal kunnen oversteken, tot smalle voor voetgangers. Ze hebben namen als De Doorsneedraai, de Eendrachtsklap en de Verlaatjesdraai. Langs de kant vissen jongeren, in het water zwemmen twee zwanen. Over de bruggetjes lopen mensen van de ene naar de andere kant van het dorp. Hoe idyllisch ze ook zijn, de afgelopen jaren waren de bruggen een grote uitdaging voor de gemeente Pekela.

Het hout van de bruggen – die in de jaren tachtig werden gebouwd – is rot, de blauwe verf is afgebladderd en het staal verroest. Jarenlang werden ze nauwelijks onderhouden door Pekela, een van de armste gemeenten van Nederland. Veel bruggen kunnen door het slechte onderhoud al jaren niet meer open. Daardoor varen ook al lang geen boten meer door het diep, ooit een belangrijke route voor turfschepen. ‘Vaarroute gestremd’, staat nu op borden aangegeven.

Op meer plekken zorgen slecht onderhouden bruggen voor problemen. Veel gemeenten hebben jarenlang op de waterverbindingen bezuinigd. De gemeente Pekela dacht het probleem in 2021 op te lossen door 21 van de 34 bruggen te slopen. Dat was buiten de bewoners om gerekend. Onder leiding van Maurits Langeler uit Nieuwe Pekela werd de actiegroep Bruggen Belang Pekela opgericht. Er werd geprotesteerd en gesproken in de gemeenteraad. En daar bleef het niet bij: de dorpelingen bedachten een plan om de bruggen te kunnen behouden en richtten de Dorpscoöperatie Pekela op, waarin Langeler ook actief werd.

Met een roeibootje door het diep

Bewoners herinneren zich nog dat in de zomers de bootjes door het kanaal voeren. Als kind ging Jetse Woltjer (44), voorzitter van de Dorpscoöperatie Pekela, met een roeibootje door het Pekelder Hoofddiep. Voor zo’n klein vaartuig werden de bruggen niet opengedaan. Liggend ging hij onder de bruggen door. Wat Woltjer betreft kan zijn dochter straks ook weer met een bootje door het diep. De Dorpscoöperatie en gemeente Pekela willen dat het Pekelderdiep eind 2027 weer is te bevaren.

De gemeente steunde de plannen van de coöperatie: die kreeg 130.000 euro subsidie voor het vooronderzoek. Met hulp van adviseurs, onder wie Willem Foorthuis, oud-lector duurzaam coöperatief ondernemen aan de Hanzehogeschool Groningen en Aard Groen, hoogleraar ondernemerschap aan de Rijksuniversiteit Groningen, bracht de coöperatie een plan in bij de gemeente. Dankzij het zogeheten uitdaagrecht kunnen bewoners de gemeente ‘uitdagen’ om een publieke taak over te nemen als ze denken dat ze die beter, slimmer of goedkoper kunnen uitvoeren.

Dat deed de coöperatie samen met de gemeente, die al vooronderzoek naar de staat van de bruggen had gedaan. Ze wil 28 van de 34 bruggen redden, door onder andere samen te werken met lokale ondernemers, die daar volgens Woltjer „niet de hoofdprijs voor vragen”.

Samenwerken met de gemeente

De gemeenteraad ging akkoord met het plan van de club. Op de Zuiderdraai in Boven Pekela, een van de bruggen die zou verdwijnen, tekenden de Dorpscoöperatie en de gemeente in oktober 2025 een samenwerkingsverband voor dertig jaar voor het bruggenonderhoud. Door ‘quasi-inbesteding’, een juridische uitzondering in het aanbestedingsrecht, kon de gemeente de opdracht aan de Dorpscoöperatie gunnen. Die krijgt in dertig jaar in totaal 50 miljoen euro van de gemeente om de bruggen op te knappen, langdurig te onderhouden en te bedienen.

Ook heeft de coöperatie een prestatieakkoordverklaring getekend: „Wat wij moeten doen, is allemaal vastgelegd. Een projectleider van de gemeente en onze projectleider controleren dat ook”, zegt Woltjer.

In Boven Pekela zijn ze begonnen met het weer in werking stellen van de bruggen. Draaipunten worden gesmeerd, opleggingen schoongemaakt

De hoofdaannemer is machinefabriek Rusthoven, een bruggenbouwer uit Groningen. Directeur Elwin Roelfsema woont in de gemeente. „Rusthoven bouwt vaak enorme bruggen”, zegt Woltjer. „Maar ook kleinere bruggen, zoals hier, vinden ze mooi om te doen. Ook vanuit maatschappelijke betrokkenheid. Wat wij doen, is een lokale uitdaging lokaal oplossen. Daarmee gaan we terug naar vroeger. Ik heb nog een foto van mijn overgrootvader, waarop hij een van de bruggen aan het verven is.”

Op de Samenwerkingsdraai, een brug tussen Boven Pekela en Nieuwe Pekela, hangt een spandoek met de tekst ‘Deze brug kan weer open’, ‘Fase 1: 2025/2027 Pekelderdiep bevaarbaar’. Het is een van de eerste successen van de Dorpscoöperatie. In Boven Pekela zijn ze begonnen met het weer in werking stellen van de bruggen. Draaipunten worden gesmeerd, opleggingen schoongemaakt. Behalve aan de spandoeken is nu nog niet te zien dat aan de bruggen is gewerkt. Het grondige onderhoud volgt later.

6 van de 34 bruggen moeten worden vervangen. Sommige komen op een andere plek; de coöperatie bouwt twee nieuwe bruggen, de gemeente vier waar ook auto’s overheen kunnen. „Bepaalde bruggen zijn te ingewikkeld voor ons, omdat er veel werk door de gemeente zelf moet worden gedaan, zoals de riolering, de aansluiting op de weg, bepaalde vergunningen die nodig zijn’’, legt Woltjer uit.

De bruggen bevorderen de sociale cohesie in de dorpen.

Foto’s Sake Elzinga

Nieuwe kleur

Het weer in werking stellen van de bruggen is de eerste fase van het project van de Dorpscoöperatie. In deze twee jaar durende fase moet ook het water, dat nu nog vol kroes zit, weer bevaarbaar worden. In de tweede fase, die vijftien jaar duurt, worden de bruggen grondig onderhouden. Sommige worden dan gedemonteerd, gerenoveerd en daarna weer teruggeplaatst. De derde en laatste fase is voor het langdurig onderhoud.

Woltjer is blij dat het samenwerkingsverband met de gemeente voor dertig jaar is gesloten. „We willen ons werk kunnen blijven doen. Daarom hebben we ook langdurige contracten afgesloten met ondernemers, voor het onderhoud.”

Woltjer, die als zorgpastoor en organisatiefilosoof in de ouderenzorg werkt, „leert veel bij”, nu hij zoveel met de bruggen bezig is. Zo heeft hij geleerd wat een brughoofd is – de kant waar de brug op leunt. En hij werkt met de drie andere bestuursleden van de coöperatie aan een plan voor de brugbediening. Wanneer de 28 bruggen straks weer kunnen worden gebruikt en de boten door het Pekelderdiep varen, moeten ze wel open worden gedaan. Ook daar is de coöperatie straks verantwoordelijk voor. Een idee is om dat met vrijwilligers te doen.

Nu is d’r voor toeristen weinig te doen. Je kan in Boven of in Nieuwe Pekela nergens een kop koffie drinken. De pizzeria, de bakker: allemaal verdwenen

Woltjer is opgelucht dat een groot deel van de bruggen gered kan worden. Ze zijn onmisbaar, zegt hij. Zelf woont hij vlak bij de Roerbadde, een sluisbruggetje in Nieuwe Pekela. „Zonder de bruggen snijd je het dorp doormidden. De sociale cohesie zou verdwijnen. Dan kan ik niet meer even snel over het bruggetje naar mijn overbuurman lopen.”

En hij hoopt dat de herstelde bruggen de dorpen aantrekkelijker maken. „Nu is er voor toeristen niet veel te doen. Je kan in Boven of in Nieuwe Pekela nergens een kopje koffie drinken. De pizzeria, de bakker: ze zijn allemaal verdwenen. Er komen straks hopelijk aanlegsteigers en vakantiegangers met bootjes die een paar dagen in het dorp blijven. Dat trekt weer horeca aan, dan is er ook weer meer te doen.”

Tot die tijd bewegen alleen de zwanen en eenden zich probleemloos door het water. Maar eind 2027 moeten de boten weer door het diep kunnen varen. Voorzichtig dromen ze er bij de Dorpscoöperatie al over. „De Sinterklaasintocht op de boot door het Pekelderdiep, hoe mooi zou dat zijn?”