Iran is de eerste grote test voor premier Rob Jetten

Het is de premier, en niet de partijleider Rob Jetten die op zaterdagochtend voor congrescentrum NBC in Nieuwegein staat. Hier houdt D66 deze dag het partijcongres. De aanval van de Verenigde Staten en Israël op Iran is nog maar een paar uur geleden begonnen, en Jetten moet reageren op deze grote geopolitieke crisis. Hij roept op tot „terughoudendheid” van alle partijen.

Jetten gebruikt in zijn woorden meestal niet „ik”, maar „Nederland”: „Nederland is zeer kritisch over het Iraanse regime.” En: „Er zijn ontzettend veel doden gevallen bij protesten in Iran. Nederland heeft dat altijd scherp veroordeeld.”

Rob Jetten is niet meer alleen van D66. Hij lijkt zich er deze zaterdag van bewust dat de aanval op Iran zijn eerste echte test in de rol van minister-president is. Zijn congrestoespraak, aan het einde van de ochtend, is op het laatste moment geactualiseerd.

Voordat hij ingaat op het verkiezingssucces en de pas aangetreden ministers en staatssecretarissen van D66 („zet dit team maar op een billboard”, als plagerij naar de VVD), staat hij stil bij Iran. Opnieuw heeft hij het over „terughoudendheid”. Hij zegt ook: „Al die mensen die zich zorgen maken, die familie en vrienden hebben in de regio, hebben onze volle prioriteit.”

Veel premier, weinig partijleider

D66 heeft nog nooit meegemaakt dat de partijleider ook premier is. En die dubbelrol valt veel aanwezigen op tijdens het congres. Een groot deel van zijn toespraak spreekt Jetten als minister-president, het gaat minder over partijpolitiek.

Iran is meteen een ingewikkeld dossier voor Jetten. Zijn partij is veel kritischer over de Amerikaanse president Donald Trump en de Israëlische regering-Netanyahu dan de rechtse partijen in het vorige kabinet-Schoof (PVV, VVD, NSC en BBB). Tijdens een inhoudelijke sessie op het congres is dat goed te zien. Europarlementariër Gerben-Jan Gerbrandy zegt daar voor een stampvolle zaal dat Trump in de VS „een staatsgreep heeft gepleegd” door zijn grote invloed op de instituties, en dat het „vreselijk is wat het Witte Huis wil”. „Trump zou stoppen met ingrijpen in het buitenland, dat was een valse belofte.”

Tweede Kamerlid Hanneke van der Werf zegt: „Er was geen VN-mandaat voor deze aanval. Trump heeft niet eens toestemming gevraagd aan het Amerikaanse Congres.”

De woorden die Rob Jetten gebruikt, zijn voorzichtiger. Of de aanval volgens het internationaal recht legitiem is, wil hij nu niet beoordelen. „Eerst gaan we met het kabinet en de Europese partners zien op welke grond de aanval is uitgevoerd.”

Rust en stabiliteit

Zijn oproep tot deëscalatie is bijna woordelijk dezelfde als die van zijn voorganger Dick Schoof, vorig jaar juni. Ook toen vielen de VS Iran aan. Schoof deed destijds, net als Jetten nu, een „klemmend beroep (…) om verdere escalatie te voorkomen en terughoudendheid te betrachten”. Afgelopen week, in het Kamerdebat over de regeringsverklaring, viel het oppositiepartijen ook op dat, als het over het buitenland ging, Jetten weinig improviseerde. De teksten, bijvoorbeeld over Israël-Palestina, bleven dicht bij die van Schoof. Groot verschil: Schoof hoorde niet bij een partij.

Als premier heeft Rob Jetten, net als andere Europese leiders, een beperkte speelruimte, zegt directeur Anna van Zoest van de Atlantische Commissie, aanwezig op het congres voor een paneldiscussie. De Atlantische Commissie is een forum dat de transatlantische relaties wil stimuleren. „Europa maakt nu even geen deel uit van het gesprek. Deze aanval zegt alles over de manier waarop de Verenigde Staten naar de wereld kijken. Tegelijk heeft Nederland wel degelijk belangen bij een goede uitkomst, vandaar de oproep van Jetten tot de-escalatie.”

Rob Jetten moet in zijn reactie ook de Nederlandse belangen meewegen, zegt Van Zoest. Die zijn vooral: rust en stabiliteit. „Dan gaat het bijvoorbeeld over het voorkomen van een grootschalige oorlog en het veiligstellen van handelsroutes. Nederlandse schepen moeten veilig kunnen blijven varen door de straat van Hormuz. Als het echt uit de hand loopt, staan onze eigen belangen daar ook op spel.” Op het podium in Nieuwegein benadrukt Jetten het belang van rust in de regio, al verspreekt hij zich als hij zegt dat „we alles moeten doen om de-escalatie te voorkomen”.

Rob Jetten eert zijn voorgangers als partijleider van D66 – Hans van Mierlo, Jan Terlouw en Els Borst – op het partijcongres in Nieuwegein.

Foto RAMON VAN FLYMEN / ANP

Voorgangers geëerd

D66 wil op het congres vooral de verkiezingsoverwinning van afgelopen oktober vieren. Jetten komt op, in State of the Union-stijl door het publiek, na een opzwepend filmpje waarin zijn voorgangers Hans van Mierlo, Jan Terlouw en Els Borst worden geëerd. Jetten zegt: „Afgelopen maandag op het bordes, naast de koning, ging er één gedachte door mij heen: wat zouden zij van dit moment gevonden hebben?” Op de eerste rij kijken Jettens voorganger Alexander Pechtold en fractievoorzitter Jan Paternotte geroerd toe.

Het premierschap van Jetten, en de andere toon die daar bij hoort, is wennen voor D66’ers

De grootste zijn is niet alleen iets om te vieren. Het betekent ook meer verantwoordelijkheid, minder idealisme. D66, zeggen leden op het congres, heeft de afgelopen tijd oude idealen minder laten horen. De verkiezingscampagne werd gevoerd met rechtsere thema’s, zoals nationale trots en migratie.

Het premierschap van Jetten, en de andere toon die daarbij hoort, is wennen voor D66’ers. Claudia Esajas, stadsdeelcommissielid namens D66 in Amsterdam-Zuidoost, zegt: „Het jasje van premier staat Rob Jetten goed. Maar een congres is ook de plek om de leden aan te spreken. Het gevaar is dat de koers te rechts wordt, dat zou ons bij de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam stemmen kunnen kosten. Het risico is dat we te erg van onze eigen basisprincipes gaan afwijken.”