Ja, de stof BPA is schadelijk. Maar de verkoop van koptelefoons daarom stopzetten is overdreven, zeggen toxicologen

Per direct halen grote webwinkels bol en Mediamarkt diverse koptelefoons uit de handel, na een rapport van vier Europese consumentenorganisaties. De reden: de aanwezigheid van giftige stoffen in het plastic, onder meer de stof bisfenol A (BPA) die een hormoonverstorende werking heeft en het immuunsysteem kan beschadigen. Ook Amazon, Hema en Action onderzoeken de zaak om wellicht tot dezelfde conclusie te komen, meldde het AD maandag.

De consumentenorganisaties testten zo’n tachtig verschillende hoofdtelefoons op de aanwezigheid van bekende gifstoffen, en met name de bisfenolen vielen op. Bijna alle producten blijken die te bevatten en ongeveer één op de vijf producten kreeg een ‘rode score’: er zit meer bisfenol in dan aankomende EU-regels toestaan. Bij zowat elk groot merk duiken de schadelijke stoffen op: Bose, Sennheiser, Sony en Beats. Het rapport waarschuwt dat de bisfenol via zweet uit de koptelefoon kan lekken, en vervolgens via de huid opgenomen kan worden. Conclusies uit het rapport bereikten internationale media, al dan niet met alarmerende koppen. Maar hoe erg is het als deze stoffen in je koptelefoon zitten?

Helemaal niet, zegt toxicoloog Martin van den Berg. „Zo verschrikkelijk snel wordt bisfenol A nou niet via de huid opgenomen, en het huidoppervlak van de oren is zo gering. Ik heb geeneens zin om eraan te gaan rekenen, want dit is zo verschrikkelijk klein. Het moet wel een beetje redelijk blijven.”

Epidemioloog Gideon Meyerowitz-Katz maakte dat rekensommetje wel, in zijn nieuwsbrief. Ga uit van de meest negatieve scenario’s op basis van wetenschappelijke studies, en de blootstelling zal verwaarloosbaar zijn. Dat wil zeggen, zo’n duizend keer onder de veiligheidsnormen.

Beleid komt traag op gang

Dat deze bisfenolen in koptelefoons gevonden zijn, hoeft niet te verbazen. Bisfenol A zit in veel plastics. Het is vaak een toevoeging die het materiaal flexibeler maakt. In andere soorten plastics vormt BPA zelfs de basis van het materiaal. Mensen komen de stof dagelijks tegen in voedselverpakkingen, bouwmaterialen, elektronica, speelgoed, kleding, cosmetica en kassabonnen.

Dit alles wil niet zeggen dat bisfenolen altijd ongevaarlijk zijn. Aangezien de wereld wordt overspoeld met plastic, is de vervuiling van bisfenol A ook groot. Dat heeft gevolgen: in 2023 waarschuwde de Europese voedselautoriteit EFSA dat mensen te veel van de stof binnenkrijgen. Dat volgde uit een nieuwe veilige grens die het voedselagentschap had ingesteld – maar liefst 20.000 keer strenger dan voorheen. De gemiddelde Europeaan bleek twee tot drie keer zoveel binnen te krijgen, vooral via voedsel en drinkwater.

Al rond de jaren negentig waarschuwden toxicologen en milieuorganisaties voor de stof bisfenol A, maar het heeft tot in de huidige eeuw geduurd voordat dat geluid gehoord werd. Toen de EFSA-waarschuwing eindelijk kwam in 2023, zei toxicoloog Van den Berg tegen NRC: „Al vanaf 2010 is er vanuit alle hoeken van de wetenschap kritiek geweest op het gebruik van bisfenol A. De gezondheidseffecten zijn te groot, dat hadden ze in 2015 [toen EFSA het risico laag inschatte] ook kunnen weten.”

In al die tijd is BPA zo nu en dan in het nieuws gekomen. Dan ontdekten onderzoekers weer een nieuwe bron waaruit mensen het binnenkregen, wat dan weer leidde tot nieuwe specifieke regels. Zo werd vanaf 2010 duidelijk dat er veel bisfenol A in kassabonnetjes zat, waardoor met name kassamedewerkers relatief veel binnenkregen. Iets vergelijkbaars gebeurde met cosmetische producten: in 2014 zagen wetenschappers dat BPA via de huid opgenomen kan worden, rond 2017 werd de stof uit make-up geweerd.

In 2009 vond de Oostenrijkse milieuorganisatie Global 2000 bisfenolen in producten waar je ze duidelijk niet wil vinden: in fopspenen en andere bijtspeeltjes waar de allerjongsten (en kwetsbaarsten) hun opkomende tandjes in zetten. Dat leidde tot zeer wenselijke, maar wederom kleinschalige verboden: alleen in Oostenrijk, Frankrijk en Denemarken mag er geen BPA in fopspenen zitten. Een Europees vervolg liet een tijd op zich wachten: pas sinds 2018 geldt in de EU een ‘migratielimiet’ van BPA in kinderspeelgoed: het mag er wel in zitten, maar het mag er niet te veel uit lekken.

‘Regrettable substitution’

Bovendien was er bij de regulering sprake van een tunnelvisie op één giftige stof. Fabrikanten zetten het label ‘BPA free’ op hun voedselverpakking, om de stof bisfenol A vervolgens te vervangen door de zeer nauw verwante bisfenol F of bisfenol S. Een deel daarvan zal even toxisch zijn als BPA, maar er bestaat nog geen berg bewijs die dat aantoont. De kans is groot dat fabrikanten overstappen op een nieuw probleem, een fenomeen dat bekendstaat als ‘regrettable substitution‘.

Dat het beter is om de hele groep in één keer te aan te pakken, en niet stof voor stof, is nu duidelijk bij de Europese chemische toezichthouder ECHA. Het agentschap bereidt een verbod voor op bisfenolen en heeft zo’n 150 varianten in kaart gebracht. Vermoedelijk gaat dat over enkele jaren van kracht, en zou kunnen betekenen dat zelfs koptelefoons bisfenolvrij worden.