Kunnen olie en gas nu weer stromen door de Straat van Hormuz? En nog vier vragen

Woensdagochtend konden olie- en gashandelaren na zware weken weer even een beetje ademhalen. Zo’n anderhalf uur voordat het extreem gewelddadige ultimatum van Donald Trump aan Iran afliep, maakte de Amerikaanse president bekend dat er een staakt-het-vuren van twee weken tot stand is gekomen. Een van de voorwaarden daarvoor is een heropening van de Straat van Hormuz. Door die zeestraat gaat doorgaans ongeveer een vijfde van alle olie en vloeibaar gas (lng) op de wereldmarkt, maar hij zit sinds de oorlog in Iran uitbrak zo goed als dicht.

De beurzen in onder meer Amsterdam, Parijs en Londen reageerden woensdagochtend meteen optimistisch. De prijs voor een vat Brent-olie zakte met zo’n 15 procent, naar ongeveer 95 dollar (zo’n 81 euro). De gasprijs op de internationale energiemarkt TTF daalde met zo’n 17 procent naar 45 euro per megawattuur. 

Toch zijn de olie- en de gasprijs nog ver verwijderd van het niveau van voor het begin van de oorlog in Iran (voor olie was dat 60 dollar en voor gas 30 euro). Het is logisch dat handelaren nog niet helemaal gerust zijn. Iran opent de Straat van Hormuz op zijn eigen voorwaarden, en het is lang niet allemaal duidelijk wat dat inhoudt. Over het bestand zelf is ook nog een hoop onzeker.

Vijf vragen over de economische gevolgen van het bestand.

1Zal de scheepvaart nu snel worden hervat door de Perzische Golf en de Straat van Hormuz?

Dat is nog onduidelijk. Nog altijd liggen circa achthonderd schepen vast in de Perzische Golf. Reders meldden woensdag dat zij het staakt-het-vuren tussen de Verenigde Staten, Israël en Iran verwelkomen, maar dat zij eerst allerlei zekerheden willen om veilig de Golf en de Straat te verlaten.

De Deense containerrederij Maersk stelde koortsachtig te werken om meer informatie te achterhalen over de mogelijke doorvaart van de Straat van Hormuz. „De overeenkomst zou mogelijkheden kunnen bieden voor een doorvaart, maar we hebben nog onvoldoende zekerheden en we moeten alle voorwaarden in kaart brengen.” Dat heeft onder meer te maken met de verzekeringen van de schepen, de (financiële) garanties die Iran zou eisen en de gevolgen voor bijvoorbeeld het schenden van sancties tegen Iran als een scheepseigenaar of land betaalt voor doorgang door de Straat.

Dinsdag werd nog een door Maersk gecharterd schip geraakt door Iraanse raketten. Het containerschip Qingdao Star, dat zich bevond op 50 kilometer van het Iraanse eiland Kish, liep schade op boven de waterlijn, zonder gevaar dus om te zinken.

De meeste scheepseigenaren zullen zich de komende dagen terughoudend opstellen, aldus de maritieme brancheorganisatie BIMCO tegen het Britse vakblad Lloyd’s List. Elke poging om te vertrekken voordat een doorvoerovereenkomst is uitgewerkt, brengt volgens BIMCO een verhoogd risico met zich mee voor de bemanning, het schip en de lading.

Lloyd’s List meldde woensdag dat het aantal schepen dat door de Straat van Hormuz is gevaren het hoogst is sinds de start van het conflict (72 vaartuigen), maar dat het scheepsverkeer nog altijd 90 procent lager is dan voor de oorlog in Iran. Het ging vooral om Iraanse schepen en vaartuigen van bevriende landen. Volgens Lloyd’s hebben zeker acht schepen een poging gedaan om de Straat te verlaten, maar kwamen zij blijkbaar niet tot overeenstemming met de Iraanse Republikeinse Garde die de doorvaart beheerst en maakten de schepen rechtsomkeert.

2Kan olie en gas weer gaan stromen op het niveau van voor de oorlog?

Nee. Al gaat de zeestraat volledig open, dan zal het alsnog maanden duren voordat de energieproductie in de Golfregio weer op z’n oude niveau is. Raffinaderijen, olievelden en opslaglocaties verspreid over de regio zijn (deels) gesloten of zwaar beschadigd door drone-aanvallen. Volgens The New York Times staat minimaal tien procent van de olieproductie op dit moment stil. De faciliteiten zijn niet zomaar weer in bedrijf.

„De ene faciliteit zal sneller kunnen worden herstart dan de andere”, zegt energiespecialist bij het The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) Jilles van den Beukel. Olie die nu in opslaglocaties ligt te wachten ergens langs de Straat van Hormuz, kan relatief snel worden verscheept. „En een raffinaderij die is uitgezet, kan ook wel binnen een week weer zijn opgestart”, schat hij. Bij lng-fabrieken is het opstarten ingewikkelder. „De machines moeten het gas koelen naar 160 graden onder nul of kouder om het gas vloeibaar te maken.” Het opstarten van die fabrieken is precisiewerk. „Daar gaan weken tot maanden overheen.”

En dan zijn er nog de faciliteiten die vernield zijn. Hoe ernstig de schade precies is, is onbekend. De directeur van het Internationaal Energie Agentschap zei eerder deze week tegen de Franse krant Le Figaro dat het gaat om 75 installaties. Het kan maanden, of zelfs jaren duren voordat zwaar beschadigde faciliteiten zijn opgeknapt. Het is niet zo dat andere faciliteiten kunnen compenseren voor de beschadigde varianten; er zit een limiet aan de capaciteit.

En dit alles gaat uit van het meest gunstige scenario: dat het staakt-het-vuren uitmondt in een definitief akkoord. Het staakt-het-vuren is slechts voor twee weken.

3Ziet de consument de daling in de olie- en gasprijs de komende dagen terug bij de pomp? 

De diesel- en de benzineprijs stijgen hard sinds de oorlog in Iran. De adviesprijs voor Euro95 stond woensdagochtend op 2,599 euro per liter. Voor diesel stond de teller op 2,819 per liter. De prijzen kunnen de komende dagen, als het bestand aanhoudt, dalen. 

Maar de daling zal stapsgewijs en langzaam gaan, zegt Paul Kuster van pompstation Kuster Energy uit het Gelderse Babberich. „De voorraad brandstoffen die in de tanks ligt, hebben wij ingekocht voor een hoge prijs. Als wij die nu verkopen tegen een lagere prijs, maken wij verlies. De daling zal rond de vijf cent per week zijn, verwacht hij. Als het bestand standhoudt. 

Omdat het even zal duren voor de energieproductie in het Midden-Oosten weer op haar oude niveau is, kan het ook nog maanden duren voor de prijzen aan de pomp weer vergelijkbaar zijn met die van voor de Iran-oorlog. En als de oorlog toch verder escaleert, kunnen de brandstofprijzen ook juist weer stijgen.

En de kerosineprijs voor vliegtuigen?

Het zal nog maanden duren, stelt de internationale brancheorganisatie voor de luchtvaart IATA, voordat de aanvoer van kerosine terug is op het niveau van voor de oorlog in Iran. Dat heeft te maken met de beschadigde raffinaderijen voor vliegtuigbrandstof, aldus IATA-voorman Willie Walsh. „Het herstel van de raffinaderijen zal nog enige tijd duren”, aldus Walsh tijdens een luchtvaartcongres in Singapore. En dat betekent dat de prijs van vliegtickets, die de afgelopen weken sterk is gestegen, voorlopig nog niet zal dalen. Luchtvaartmaatschappijen – van Air France en KLM tot SAS en AirAsia – rekenen hun passagiers een extra bijdrage voor de gestegen brandstofkosten.

4Kunnen alle zeelieden die vastzitten op schepen in de Golf nu weer veilig naar huis?

Ongeveer 19.000 opvarenden zaten de afgelopen weken vast op schepen in de Perzische Golf. Zeker tien zeelieden kwamen om het leven door aanvallen van raketten en drones. Aan boord van de circa vijftig schepen onder Nederlandse vlag – van de honderd schepen met een link met Nederland, zoals een Nederlandse eigenaar of varend onder Nederlandse vlag – zijn ruim vijfhonderd opvarenden. Van hen hebben honderd de Nederlandse nationaliteit. 

„Zij zullen het staakt-het-vuren met opluchting hebben vernomen”, zegt een woordvoerder van de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders (KVNR). „Het is nog moeilijk om in te schatten of zij nu snel de Golf kunnen verlaten. Iedereen wacht hoe de situatie zich verder zal ontwikkelen.” Volgens de KVNR-woordvoerder hebben de Nederlandse schepen nog geen problemen met de bevoorrading. In de internationale pers verschenen de afgelopen dagen verhalen over schepen die eten en drinken op rantsoen hebben gesteld. 

Onduidelijk is in hoeverre bemanningsleden kunnen worden afgelost. Zeelieden kunnen officieel niet worden gedwongen om collega’s af te lossen in oorlogsgebied. De meesten van de 19.000 gestrande zeelieden (een kwart) komen uit de Filippijnen. Dat land zou vorige week een overeenkomst hebben gesloten met Iran over het vertrek van schepen en zeelieden uit de Golf – en over de toevoer van brandstof uit de regio. Ook de Indiase autoriteiten zouden een akkoord hebben gesloten met Iran voor de repatriëring van Indiase zeelieden.