Kunst kan niet genezen, maar wel helen

In de grote congreszaal, op de campus van de Erasmus Universiteit in Rotterdam, begint het publiek Happy Birthday te zingen. Op het podium heeft Christopher Bailey net verteld dat hij jarig is. Met een reden. Bailey – in pak met witte hoed, zwarte stropdas met muzieknoten, en een blindenstok – coördineert bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) het programma Arts & Health, dat de gunstige effecten van kunst op gezondheid onderzoekt. Neem muziek, zegt Bailey nadat het publiek is uitgezongen. „Happy Birthday heeft een typisch ritme. Het blijkt parkinsonpatiënten op gang te kunnen helpen. Hun pas synchroniseert met de beat.”

Zo hoorde je afgelopen vrijdag, op het festival The Art of Healing, veel meer, soms ontroerende, voorbeelden. Onder meer in de workshops die werden gegeven. Het Rotterdamse collectief Shadows United maakt schaduwtheater (vanachter een belicht doek) samen met mensen zonder verblijfspapieren. „Alleen in Rotterdam zijn dat er al zo’n tienduizend”, zegt coördinator Anita van As. De deelnemers aan de workshop beelden achter het doek een zoektocht uit. „Mensen die bij ons komen, staan vaak in de overlevingsstand”, zegt Van As. „We zien ze gaandeweg rustiger worden.”

Onder regie van Bailey publiceerde de Wereldgezondheidsorganisatie in 2019 een eerste stand-van-zaken-rapport over de effecten van kunst op gezondheid. Het kan stress verminderen, de veroudering vertragen, het vermindert de kans op depressie, op dementie, op chronische pijn, op hart- en vaatziekten, op verstoringen van de afweer. Sinds dat rapport „zien we in Nederland een beweging van initiatieven op gang komen”, zegt Tineke Abma ’s middags, in de congreszaal, tijdens haar inaugurele rede. Ze is al hoogleraar ouderenparticipatie aan de Universiteit Leiden, en wordt daarnaast nu ook bijzonder hoogleraar kunst en zorg aan de Erasmus Universiteit.

De effecten zijn ook fysiek

„Kunst kan niet genezen, maar wel helen”, zegt Abma. Het werkt op allerlei manieren door, of je het nu zelf beoefent, of ondergaat in een museum of bij een concert. Het versterkt zelfvertrouwen en eigenwaarde. Het vergemakkelijkt de verbinding met de ander. De effecten zijn niet alleen mentaal, maar ook fysiek. „Als je een kunstwerk ziet dat je diep raakt, kan dat gelukshormonen vrijmaken.” Ook is gemeten dat afweerstoffen zoals cytokines toenemen. Hetzelfde kan gebeuren als je creatief bezig bent en je zintuigen prikkelt met, zeg, verjaardagskaarten maken, het bakken van een zelfbedachte taart, dansen, zingen. „Daarnaast zien we het stresshormoon cortisol dalen.”

In de workshop van kunstenaar Nienke Koek moeten de deelnemers in tweetallen elkaars gevoelens tekenen. Er liggen kleurpotloden, stiften en velletjes papier op de tafels. Normaal doet Koek, die samenwerkt met het Amsterdam UMC, dit met klei. „Maar dat was teveel gesjouw”, zegt ze. In het ziekenhuis, legt Koek uit, vertellen patiënten over hun pijn, en Koek probeert die dan te verbeelden in klei. „Ik krijg heel specifieke aanwijzingen”, vertelt Koek. Iemand zegt bijvoorbeeld: ‘daar links moet nog een flupje. Of: ‘daar een deuk’, of ‘daar een uitstulping’. Soms verdelen patiënten hun pijn in stukken, heel precies uitgespreid in de ruimte. Koek: „Ik heb wel eens meegemaakt dat bij iemand de chronische pijn verdween.”

Levensvragen kun je via kunst adresseren

Tijdens een paneldiscussie in de congreszaal gaat het over financiering voor kunstinitiatieven. Nu is die nog vooral op basis van projecten. „Ik heb tien jaar geleden al een plan gemaakt hoe kunst en zorg elkaar kunnen versterken”, zegt oud-staatssecretaris van Volksgezondheid Jet Bussemaker. Volgens haar stuiten initiatieven onder meer op starre zorgprotocollen. De effecten van kunst vallen nog vaak buiten de traditionele manier van meten. Loes Mulder, secretaris-generaal bij het ministerie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, hoopt vooral dat kunstfinanciering in de zorg niet wordt gezien als „een goede-doelen-actie, of als extraatje”. Veel vragen in de zorg zijn levensvragen, zegt ze. „Die kun je via kunst adresseren.”

Ook Abma ziet nog barrières. De zorg is opgedeeld in specialisaties, en gericht op efficiëntie, waardoor patiënten zich vaak een nummer voelen. Ze pleit voor een meer holistische kijk op het lichaam. Dat past ook bij de beweging die de zorg aan het maken is: van een focus op ziekte naar meer algehele gezondheid, preventie en persoonsgerichte zorg. De sector van ‘kunst en zorg’ is zelf ook nog versnipperd, constateert een groep in een strategiedocument dat afgelopen maart is gepubliceerd. Internationaal is het al decennialang een gevestigd veld, maar in Nederland „is het nog gefragmenteerd en blijft het groeiende potentieel onderbenut”.

Op een gegeven moment loopt een groep jongvolwassen vrouwen door het gangpad het podium op. Een deel van hen heeft kanker. Ze gaan een dans opvoeren die ze hebben ingestudeerd met studio R.A.A.F danst. Het heeft de vorm van een rite de passage. „Je leven stort in als je zo’n diagnose krijgt. Je bent niet meer dezelfde”, zegt sociaalwetenschapper en danstheatermaker Marloes Shami-van Houten.

Sinds februari onderzoekt ze, onder leiding van Abma, wat dans betekent voor deze vrouwen. Ze houden onder andere een dagboek bij, zegt Shami-van Houten. Resultaten kan ze nog niet geven. Wat ze wel al kan zeggen is dat de vrouwen zich niet meer laten definiëren door hun ziekte. Via dans kunnen ze hun wanhoop, woede, levensvreugd, verbondenheid uitdrukken. „Ze voelen zich weer meer mens.”

Op het podium bewegen de vrouwen door elkaar. Dan vormen ze een cirkel, die in- en uit ademt. Schokkende bewegingen, daarna vloeiender. Afstoten en aantrekken. Voorzichtig elkaar aanraken, vastpakken, dan langs elkaar strijken. En weer uit elkaar. En tot slot een buiging.