Lintjes voor Willeke van Ammelrooy, Dolly Bellefleur en duizenden andere Nederlanders. Nog altijd grote regionale verschillen

De kans dat je op Schiermonnikoog een inwoner treft die de afgelopen 22 jaar koninklijk is onderscheiden, is groot. Relatief gezien heeft het eiland per duizend inwoners de meeste gedecoreerden: 30,9. De grote steden daarentegen tellen relatief de minste lintjes per duizend inwoners – maar daar worden wel weer vaker hógere onderscheidingen toegekend.

Dat blijkt uit een analyse die NRC heeft uitgevoerd op de eigen database, die sinds 2004 online staat en waarin alle onderscheidingen die tijdens de jaarlijkse Algemene Gelegenheid – in de volksmond de Lintjesregen – worden uitgereikt zijn op te zoeken, inclusief de 3.633 lintjes die deze vrijdagochtend zijn opgespeld. 

Opmerkelijk is dat de verdeling over het land sinds 1996 nauwelijks is gewijzigd. In dat jaar veranderde het decoratiestelsel: niet langer werden mensen onderscheiden voor het aantal werkjaren of maatschappelijke positie, maar vanwege de aard van wat zij deden. De nadruk kwam te liggen op „bijzondere verdienstelijkheid voor de samenleving”. Ook dit jaar gaat 95 procent van de lintjes naar vrijwilligers.

Bijna vijf jaar later, in 2000, analyseerde NRC de lintjesregens en concludeerde toen dat de landelijk ingevoerde wettelijke criteria voor de toekenning van koninklijke onderscheidingen niet waren opgewassen tegen oude verschillen in regionale cultuur. In Brabant, Limburg en Twente, met een sterk verenigingsleven, en in de Biblebelt, waar het kerkelijk leven groot is, was de relatieve lintjesdichtheid hoog. Dat is 26 jaar later nog steeds zo.

„Uit de grote steden komen veel minder voordrachten”, zegt Ank Bijleveld, voorzitter van het Kapittel voor de Civiele Orden, dat beoordeelt of iemand decorabel is. De voordrachten komen uit de samenleving zelf: mensen dragen ánderen voor.

Het is niet zo dat er minder vrijwilligers zijn of minder verenigingen in de steden, signaleert het Kapittel. In absolute aantallen groeit het aantal onderscheidingen daar bovendien: Den Haag heeft dit jaar een eigen record met 57 lintjes. „Op de hele bevolking is het alleen veel minder zichtbaar.”

Jonge stad, jong verenigingsleven

Bijleveld, die eerder onder andere burgemeester van Hof van Twente was en waarnemend burgemeester van Almere, ziet dat bevolkingssamenstelling uitmaakt. „Almere heeft een meer diverse bevolking, van wie sommige mensen met taalproblemen. Het verenigingsleven is met de stad meegegroeid, maar van de basis af en dus nog maar vijftig jaar oud.”

Sinds 2004 kregen bijna tweehonderdvijftig Almeerders een koninklijke onderscheiding. Wat volgens een woordvoerder van de gemeente Almere mee kan spelen, is de „relatief jonge bevolking”. Ze wijst erop dat het lokale equivalent, de Groene Speld, „superveel” wordt uitgereikt en gaat naar mensen die zich ervoor inzetten om de stad groener en gezonder te maken. Ook in onder meer Amsterdam zijn lokale onderscheidingen als de Andreaspenning en de Amsterdamspeld populair.

Op Schiermonnikoog is het gebruikelijker om een lintje voor een ander aan te vragen. „Het verenigingsleven is hier heel groot. Veel mensen zijn actief in een bestuur, de meeste eilanders hebben drie, vier petten waar dat in andere gemeenten misschien één of twee zijn”, zegt Hendri Meendering, die recent burgemeester werd en voor het eerst de onderscheidingen zou uitreiken – ware het niet dat de lintjesregen net dit jaar níét op het eiland neerdaalde.

Hij noemt het voorbeeld van het Sigma-team, dat de professionele ambulance ondersteunt, en het peloton van de vrijwillige brandweer. „Mensen komen hier uit de winkel of kroeg gerend als er hulp nodig is. We hadden hier laatst een multidisciplinaire oefening, als burgemeester kreeg ik ook een infuuszak in de handen gedrukt.” 

„Men weet van elkaar wat ze doen en wil met die aanvraag de waardering uitdrukken”, zegt Meendering. Al zag hij dat eerder in Bourtange, waar hij directeur was van de Vesting, ook: „In een dorp heb je toch een andere sociale wereld dan in een grote stad.”

Dat in die grote steden de onderscheidingen dan weer hoger van aard zijn (vaker ridder of officier) is volgens het Kapittel verklaarbaar. Universiteiten, hogescholen en grote instellingen en stichtingen zijn daar vaker gevestigd. „Steden hebben bovendien een regionale functie en de benoeming tot Ridder in de Orde van Oranje-Nassau is voor inzet van regionale of zelfs landelijke uitstraling en betekenis”, zegt voorzitter Ank Bijleveld. „Als iemand bovenlokaal actief is, wordt de graad hoger.”

Minder vrouwen dan mannen

De meeste vrijwilligers krijgen de graad Lid in de Orde van Oranje-Nassau. Sinds 2004 zijn dat nog altijd meer mannen dan vrouwen: 37 procent van de onderscheidingen gaat naar vrouwen terwijl volgens het CBS mannen en vrouwen evenveel vrijwilligerswerk verrichten.

„Te weinig vrouwen worden voorgedragen”, zegt Bijleveld. „Mannen zitten vaker in netwerken en besturen, die gewend zijn een aanvraag in te dienen. Vrouwen doen vaker zorg of mantelzorg. Ze zijn het cement van de samenleving, maar wat ze doen wordt minder snel gezien als vrijwilligerswerk. Ze vinden het zelf ook gewoner wat ze doen.”

Ook het aantal aanvragen voor jongeren – nu valt de lintjesregen vaak onder zeventigplussers – of mensen met een migratieachtergrond blijft achter. „Waar we kunnen, leggen we uit hoe je een onderscheiding voor iemand kan aanvragen. We zijn zelf als Kapittel diverser in samenstelling. We doen ons best om meer naar het verhaal van mensen te kijken in plaats van naar het aantal jaren dat iemand zich inzet.”

Het talige proces kan een belemmering zijn, zeker als Nederlands een tweede taal is. In het Caraïbische deel van het Koninkrijk helpen sinds enkele jaren ‘decoratiecommissies’ mensen met de aanvraag. Dat heeft op de eilanden al tot meer onderscheidingen geleid. Ook in enkele Nederlandse gemeenten is die hulp er, waaronder in Almere. Maar, meldt een woordvoerder, daar wordt nog weinig gebruik van gemaakt.