Meer dan tachtig gemeenten weten wat dreigt: de ‘zwarte lijst’ van asielminister Bart van den Brink

2 uren geleden 1

Op de eerste maandag van september, om 12 uur, is het weer zover: in heel Nederland klinkt de sirene, als test, en minister van Asiel en Migratie Bart van den Brink komt met een update van de lijst met gemeenten die zich nog niet aan de spreidingswet houden.

Het zal de derde keer op rij zijn dat zijn ministerie op de eerste maandag van de maand die lijst openbaar maakt. En net zo min als het luchtalarm nog een verrassing is: 83 gemeenten weten dat de lijst eraan zit te komen. Al kan het ook nog een maandje later worden dat hun naam op de lijst verschijnt, of misschien twee of drie. Net als de gemeenten die al op de lijst staan, nu 24, vangen deze 83 nog helemaal geen asielzoekers op, en al in het voorjaar hebben ze van het ministerie te horen gekregen dat ze op ‘trede 2’ staan van de spreidingswet. En ook dat dus ‘trede 3’ dreigt: de lijst die de gemeenten onderling ‘de zwarte lijst’ noemen. Ze kregen nog de kans om te bewijzen dat ze snel met opvang zullen komen. Maar in het voorjaar waren de verkiezingen net geweest en in de meeste gemeenten was er nog geen college. Of het was net nieuw. In juli, toen de eerste tien gemeenten op de lijst kwamen te staan, was het al zomervakantie.

Dat Montfoort nog geen asielzoekers opvangt, heeft volgens de wethouder te maken met ’tegenstrijdige signalen uit politiek Den Haag over het voortbestaan van de spreidingswet’

Montfoort kwam er vorige week op, samen met dertien andere, nieuwe gemeenten. Wethouder Paul Pennarts van de partij Progressief Akkoord, laat vanaf zijn vakantieadres weten dat na de zomer „de draad weer wordt opgepakt”. Dat Montfoort nog geen asielzoekers opvangt, heeft volgens Pennarts te maken met „tegenstrijdige signalen uit politiek Den Haag over het voortbestaan van de spreidingswet”. Hij bedoelt: het kabinet-Schoof met PVV’er Marjolein Faber als minister van Asiel, die de wet wilde afschaffen. „Daardoor is het op een laag pitje komen te staan.”

De gemeente Dinkelland, ook net nieuw op de lijst, had de ambtenaren in Den Haag uitgelegd dat er al wél 45 asielzoekers in een hotel zitten, tegenover het gemeentehuis. En dat er een projectleider is aangesteld voor nieuwe opvanglocaties. Dan kun je niet zeggen, vindt burgemeester John Joosten (VVD), dat Dinkelland niets doet. Of niets wíl doen. En dus was hij toch verrast door de plek op de lijst. „Maar we gaan er niet panisch over doen. Ik snap wel dat de minister duidelijk wil maken dat de spreidingswet serieus genomen moet worden.” Het is de bedoeling dat van alle gemeenten op de lijst een wethouder in Den Haag op het matje komt. Die van Dinkelland zal ook gaan. Er is alleen nog geen afspraak.

‘Wij werken níet mee’

Volgens het ministerie houden 119 gemeenten zich aan de spreidingswet, 116 doen dat deels maar nog niet goed genoeg. En er zijn 107 gemeenten die nog helemaal geen opvanglocatie hebben. In welke volgorde die 107 op de zwarte lijst terechtkomen, hangt volgens het ministerie niet af van de mate waarin ze opvang weigeren, het heeft ook niets te maken met goede of minder goede bedoelingen van de lokale bestuurders. Het hangt vooral af van de snelheid waarmee zij op de brief in april hebben gereageerd, en waar de ambtenaren op het ministerie zelf aan toe zijn gekomen.

John Witkamp, raadslid van de LPF in de gemeente Westland, denkt zelf dat het niet voor niets is dat de wethouder uit zijn gemeente als enige al moest langskomen bij Van den Brink. In Westland, dat volgens de spreidingswet 643 asielzoekers een plek zou moeten geven, zit de LPF in het gemeentebestuur, samen met het CDA, de VVD en GemeenteBelang Westland. Witkamp zegt: „Wij gaan níet zomaar meewerken, wij maken onze eigen afwegingen.”

Trede 3 betekent dat een gemeente onder toezicht komt te staan en onder druk wordt gezet. Bij trede 4 krijgt een gemeente te horen dat het ministerie van plan is om de zeggenschap over de mogelijke opvanglocaties over te nemen van het lokale bestuur. Dat wordt dan aangekondigd in een brief. Trede 5 wil zeggen dat dat besluit is genomen, maar dan kan het college alsnog zelf in actie komen. Bij trede 6 is die kans voorbij: dan regelt het ministerie de opvang zelf, op kosten van de gemeente.

Wie de mensen hier een beetje kent, weet: dan komen ze in opstand

Zover is het nog nergens. Westland is er, door het eerste gesprek dat al is geweest, wel het dichtstbij. John Witkamp doet er luchtig over. Zijn gemeente, zegt hij, zal die bemoeienis vanuit Den Haag eerst zo lang mogelijk proberen tegen te houden: met juridische stappen. „Zoals we dat ook hebben gedaan bij de islamitische school die er in de gemeente zou komen.” Die school kwam er uiteindelijk wel, in 2022. „Maar het duurde jaren.”

Witkamp vindt dat Westland genoeg doet aan opvang: „We hebben ruim tweeduizend Oekraïners opgevangen.” Dat is, zegt hij erbij, „win-win”. „Die mensen kwamen niet om in een hangmat te schommelen, maar om hun handen uit de mouwen steken.” Over asielzoekers zegt hij: „Waren het maar échte vluchtelingen, hè.” Hij denkt dat ze komen „om het economisch beter te krijgen, voor een uitkering”.

Witkamp denkt dat verreweg de meeste inwoners van Westland tegen opvang zijn. En als het kabinet de gemeente toch dwingt? „Wie de mensen hier een beetje kent, weet: dan komen ze in opstand.”

Burgemeester Joosten van Dinkelland zegt dat de lijst niet voelt als ‘druk’. „Wij zien het als een feitelijke constatering. Wij voldoen nog niet aan de wet, dus daar werken we aan. Voor ons voegt het verder niks toe.”