Nieuw onderzoek naar klassenjustitie: hogere straffen voor verdachten met een lage sociaaleconomische positie

2 uren geleden 1

Heeft een verdachte geen baan, is die praktische opgeleid of heeft die een laag inkomen en/of geen koophuis? Dan is de kans groot dat deze persoon in het Nederlandse strafrecht anders wordt behandeld dan iemand met een meer geprivilegieerde achtergrond. Verdachten met een lage sociaaleconomische positie krijgen gemiddeld hogere straffen opgelegd dan mensen met een meer geprivilegieerde achtergrond. Dat blijkt uit een nieuw onderzoek naar ‘klassenjustitie’, ongelijke behandeling op basis van iemands achtergrondkenmerken. Het rapport daarover, van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC), werd dinsdag gepubliceerd.

Verdachten met een gunstige sociaaleconomische positie krijgen minder vaak een celstraf en eerder een geldboete, blijkt uit de WODC-analyse. Verdachten met de zwakste maatschappelijke positie worden volgens het rapport veroordeeld tot 18 dagen extra onvoorwaardelijke gevangenisstraf, 36 uur extra taakstraf of 900 euro extra boete ten opzichte verdachten met de meeste vinkjes.

Aanleiding voor het onderzoek was een motie uit 2018 van toenmalig Kamerlid Michiel van Nispen (SP). Hij stelde destijds in de Volkskrant dat er een „groot contrast” bestaat in hoe bijstandsfraude wordt aangepakt ten opzichte van grootschalige witwaspraktijken – het OM weersprak dat.

2.541.611 strafzaken

De WODC-onderzoekers halen ook onderzoek van Investico, De Groene Amsterdammer en NOS Op 3 uit 2024 aan. Daaruit bleek dat laagopgeleide verdachten met een migratieachtergrond bijna drie keer zo vaak een gevangenisstraf krijgen voor hetzelfde delict als iemand zonder migratieachtergrond die een hbo- of wo-opleiding heeft gedaan.

Op hun beurt bestudeerden de WODC-onderzoekers 2.541.611 strafzaken van delicten die tussen 2006 en 2022 werden gepleegd. In die zaken kwamen 1.197.791 verdachten aan bod. Sociaaleconomische positie definieerden ze aan de hand van opleidingsniveau, status op de arbeidsmarkt, inkomen en woonsituatie.

Migratieachtergrond speelt bij volwassen verdachten een kleinere rol dan sociaaleconomische kenmerken, stellen de onderzoekers. „Wel hebben verdachten met een tweede generatiemigratieachtergrond gemiddeld een hogere kans op berechting door de rechter en op zwaardere straffen, ook wanneer rekening wordt gehouden met de sociaaleconomische positie.”

In hun conclusie waarschuwen de onderzoekers dat indien „structureel zwaardere en meer zichtbare straffen worden opgelegd aan verdachten met een minder gunstige uitgangspositie”, dit kan bijdragen aan stigmatisering van deze groep. Ook kan „het vertrouwen in de rechtsstaat en het gevoel van rechtvaardigheid” van deze groep worden aangetast.