Omwonenden bij de rechter: ‘Geef inspraak in concept afspraken met Tata Steel’

„Het betekent veel voor ons dat we onze eigen staat aanklagen”, zegt Antoinette Verbrugge, directeur van stichting Gezondheid op 1, als zij aan het begin van de zitting even het woord krijgt van de rechter. „Maar we hebben alles geprobeerd en lopen tegen een muur aan.”

Eind september moeten de maatwerkafspraken tussen de Nederlandse staat en Tata Steel Nederland over verduurzaming van het staalbedrijf rond zijn. Daarbij zitten ook maatregelen die de gezondheid van omwonenden van de staalfabriek in IJmuiden moeten verbeteren. Vorig jaar is alvast een intentieverklaring ondertekend.

Voor Verbrugge zijn daarin echter te weinig gezondheidswaarborgen vastgelegd. Omdat de deadline in zicht is en er nu achter gesloten deuren en zonder omwonenden wordt onderhandeld, spande de stichting een kort geding aan tegen de staat. De stichting wil zekerheid over gezondheidsdoelen en inspraak in een concept van de maatwerkafspraken. Woensdag vond de zitting plaats in Den Haag.

De advocaat van de stichting, Channa Samkalden, had eerder met succes Shell aansprakelijk gesteld voor vervuiling in Nigeria. Zij brengt de conclusies van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid uit 2023 ter tafel: dat industrie en overheid jarenlang te weinig oog hadden voor de gevaren voor de gezondheid, en dat beleid gericht was op procedures en economische belangen. De overheid had bovendien een gebrek aan inhoudelijke kennis. Dat moest beter, concludeerde het kabinet toen.

„Maar de staat doet het nu opnieuw. Omwonenden worden buitenspel gezet, besluitvorming loopt vooruit op kennis, en cijfers die Tata Steel zelf aandraagt zijn leidend.”  

Ultrafijnstof

Het RIVM stelde vast dat vooral ultrafijnstof, geur en geluid boosdoeners zijn voor de gezondheid in de IJmond. Maar ultrafijnstof blijkt ook moeilijk te meten. „Daardoor zijn er nu géén meetbare doelen afgesproken in de maatwerkafspraken voor zover wij die nu kennen”, zegt de advocaat.

De vrees is verder dat uit het sluiten van maatwerkafspraken ook allerlei andere verplichtingen voortvloeien. Een subsidiebedrag van twee miljard euro gaat richting Tata Steel, maar ook is het logisch dat vergunningen goedgekeurd zullen worden. Losse onderdelen ter discussie stellen wordt moeilijk als er eenmaal afspraken zijn, zegt de advocaat.

Ze haalt zoutchemiebedrijf Nobian, dat al maatwerkafspraken heeft, aan als voorbeeld. De provincie Groningen maakte bezwaar tegen een winningsplan dat de minister had goedgekeurd omdat er twijfels waren over de manier van afsluiten van winningslocaties. Zou dat niet leiden tot extra bodemdaling? De staat en Nobian reageerden negatief over deze stap van de provincie, zegt de advocaat. Uiteindelijk trok de provincie het bezwaar in.

„Het bleek lastig dat de provincie partij bij de maatwerkafspraken én vergunningverlener is”, zegt de advocaat. „Bij Tata Steel heeft de provincie Noord-Holland die twee petten op. Dat maakt dat inspraak voor omwonenden vóór het maken van de afspraken voorzien moet zijn.”

Grond om inspraak af te dwingen zoekt de stichting in het VN-Verdrag van Aarhus, dat ook in Nederlandse wetgeving verwerkt is. Dat zegt dat publiek recht heeft op toegang tot milieu-informatie en inspraak bij besluitvorming over milieu-aangelegenheden.

Kortste weg

De staat meent bij monde van de landsadvocaat dat de maatwerkafspraken de beste en kortste weg zijn naar gezondheidswinst. Dankzij de afspraken zal Tata Steel sneller verduurzamen en meer gezondheidsmaatregelen nemen dan andere regelgeving afdwingt. Zonder de afspraken is waarschijnlijk op korte termijn niet veel gezondheidswinst te verwachten, zegt hij.

De landsadvocaat mag inhoudelijk niks zeggen over wat er wel en niet in de maatwerkafspraken zal staan, maar betwist dat er geen inspraak is en dat inbreng over gezondheid terzijde wordt gelegd. Verschillende experts hebben over onder meer gezondheid advies gegeven voor de intentieverklaring en de definitieve versie is op basis daarvan aangepast. Na het verschijnen van de intentieverklaring is er nog een uitgebreide internetconsultatie geweest met omwonenden.

Ook de zorgen van de stichting dat de afspraken tot andere verplichtingen leiden waartegen bezwaar maken moeilijk wordt, weerspreekt hij. „Zie wat er nu gebeurt met de kooksfabrieken die misschien moeten sluiten. De omgevingsdienst opereert hier wel degelijk onafhankelijk.” Als het gaat om vergunningen is inspraak zelfs wettelijk verplicht.

Het belang van gezondheid staat als een paal boven water, zegt de landsadvocaat. Maar er speelt voor de staat meer mee, zoals reductie van broeikasgassen, het behoud van staalproductie voor Europa en werkgelegenheid. Als de rechter meegaat met de stichting, zal het volgens hem tot ernstige vertraging of zelfs afstel van de afspraken kunnen leiden.

Op 24 juli komt de rechter met het vonnis.