Van overmatig zweten tot duizeligheid – dit doet de hitte met je lichaam

Overmatig zweten, hoofdpijn en vermoeidheid. Of erger: spierkramp, uitputting en misselijkheid. Dit kan je zonder voorzorgsmaatregelen allemaal gebeuren bij de hitte die Nederland de komende dagen gevangen houdt. De vraag is: wat doet de extreme warmte met het menselijk lichaam, dat je hierdoor zelfs het bewustzijn kan verliezen?

„Dat heeft te maken met het feit dat mensen gebonden zijn aan een stabiele lichaamstemperatuur”, zegt thermofysioloog Coen Bongers, onderzoeker aan het Radboudumc en HAN Sport en Bewegen. Hij heeft onder meer onderzoek gedaan aan oververhitting bij sporters. „Om uit te leggen wat oververhitting met ons doet, moeten we eerst even naar de basis van onze temperatuurregeling.”

Koudbloedige dieren zoals amfibieën en reptielen laten hun temperatuur stijgen en dalen met de omgevingstemperatuur. „Zij kunnen zich daardoor makkelijker aanpassen aan de hitte of kou dan zoogdieren zoals mensen”, legt Bongers uit. Mensen houden hun lichaamstemperatuur namelijk constant op ongeveer 37 graden Celsius: „Ons lichaam vergelijkt daarvoor continu zijn temperatuur met de interne thermostaat.” Bij een afwijking activeert het lichaam de mechanismes voor de afgifte van warmte of juist het behoud van warmte.

Bij kouder worden krijg je kippenvel, ga je rillen en worden de bloedvaten in de huid nauwer, zodat er minder warmte verloren gaat. Bij warmte, zoals nu, worden de vaten juist wijder. „Daardoor stroomt er meer bloed naar de huid”, zegt Bongers. „Zo kan het lichaam warmte afgeven aan de omgeving.” Daarnaast gaan mensen zweten. „De zweetklieren produceren zweet, dat naar de huid wordt gebracht”, schetst Bongers. Op de huid verdampt het zweet, wat veel energie kost. „Daar kun je als het ware veel warmte in kwijt. Zweten is daarmee heel effectief.”

Het lichaam kan de stabiele temperatuur heel moeilijk handhaven, zegt Bongers, „als de omstandigheden heel uitdagend zijn”. Bijvoorbeeld door een zware inspanning tijdens het sporten: „Dan produceren we zelf heel veel warmte.” Maar ook door de omgevingsomstandigheden: „Hoge temperatuur, hoge luchtvochtigheid, blootstelling aan de zon en het ontbreken van verkoelende wind.”

Risico van uitdroging

Dat laatste is wat nu speelt tijdens de hittegolf. „Een omgevingstemperatuur richting de 36, 37 graden komt dicht bij de huidtemperatuur”, zegt Bongers: „En kan daar zelfs boven komen.” Want de officiële temperatuur wordt gemeten in de schaduw. „Sta je in de zon, dan komt daar zo 12 tot 15 graden bij en zit je zo op de 50 graden.” Het lichaam kan dan geen warmte meer afgeven aan de omgeving. „De enige optie om te verkoelen is dan het verdampen van zweet. Daardoor verlies je veel vocht en dat vergroot natuurlijk het risico op uitdroging.”

Uitdroging kan een probleem zijn voor je nieren, maar stelt ook een ander mechanisme in werking. „Het hart en de centrale organen geven het signaal: wij hebben ook voldoende bloedtoevoer nodig. Vervolgens stroomt er meer bloed van de huid naar de organen”, legt Bongers uit. „Er ontstaat een competitie voor bloed die de centrale circulatie uiteindelijk wint. Daardoor kun je minder makkelijk je warmte kwijt raken via de huid. Dus de uitdroging remt ook de koeling van het lichaam.” De huid kan heel bleek worden door het onttrekken van het bloed: „Het lijkt alsof iemand onderkoeld is, maar eigenlijk is er dan sprake van oververhitting.”

Omdat de warmteafvoer via de huid vermindert, gaat het lichaam nog meer zweten – zoveel dat niet al het zweet op de huid verdampt. „Het zweet drupt dan op de grond, zonder dat het heeft bijgedragen aan het kwijtraken van de warmte”, zegt Bongers. Als de luchtvochtigheid hoog is, dan is het nog lastiger om zweet te laten verdampen. „Gelukkig hebben we hier niet zoals in veel Aziatische landen een hoge temperatuur in combinatie met een extreem hoge luchtvochtigheid.

Plantenspuit en ventilator

Hitte kan bij mensen met een aandoening aan bijvoorbeeld de nieren of luchtwegen de klachten verergeren, maar is vooral een probleem voor patiënten met een hart- en vaatziekte. „Hun hart moet onder normale omstandigheden al hard werken, maar moet nu veel energie stoppen in in het kwijtraken van warmte.” Oudere mensen hebben vaker zo’n aandoening en bovendien een minder goed werkende temperatuurregulering.

Bij gezonde mensen kan extreem vochtverlies zorgen voor spierkrampen. „Met het zweten verlies je behalve water ook lichaamszouten, zodat je een tekort aan onder meer natrium en magnesium kan krijgen.” Als je bijvoorbeeld te lang in de warmte een heel zware inspanning verricht, kan je lichaamstemperatuur boven de 40 graden komen en je brein in de war schoppen. „Dan kun je cognitieve problemen krijgen zoals geheugenverlies en een verlies van coördinatie, maar ook misselijk worden en overgeven.”

Om zulke oververhitting en uitdroging tegen te gaan is het motto: drinken, drinken, drinken. „Niet als je dorst krijgt, want dan ben je eigenlijk al te laat. Dorst is namelijk een reactie op een bepaalde mate van uitdroging”, zegt Bongers. „Drink gewoon en altijd net iets meer dan je gevoelde behoefte. Dan bouw je een reserve op.” En als je veel zweet is het goed om dranken met wat toegevoegde mineralen te drinken. Mensen die juist moeite hebben met zweten, zoals ouderen, kunnen de natuur een hand helpen door zich te besproeien met de plantenspuit: „Dat kan ontzettend effectief zijn, zeker als je daarbij ook nog een ventilator aanzet.”