Oudste bekende bewijs voor pestuitbraken gevonden: ziekte trof mogelijk al 5500 jaar geleden jagers en verzamelaars

Lang voordat steden ontstonden en duizenden jaren voordat de Zwarte Dood Europa teisterde, werden mensen mogelijk al getroffen door de pest. In Siberië is nu het oudste bewijs gevonden van een pestuitbraak. De ziekte verspreidde zich vermoedelijk al onder jagers en verzamelaars zonder dat daarvoor grote nederzettingen nodig waren.

De pest behoort tot de meest beruchte infectieziekten uit de geschiedenis. Toch weten we nog altijd niet precies wanneer de ziekte voor het eerst opdook. Eerdere studies vonden al sporen van de pestbacterie Yersinia pestis in prehistorische mensen uit Europa, maar het bleef onduidelijk of er bij deze oude stammen daadwerkelijk ernstige ziekte-uitbraken waren.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Sporen van de pest

Daarom analyseerden wetenschappers oud DNA uit de resten van 42 mensen die duizenden jaren geleden rond het Baikalmeer in het huidige Siberië leefden. In achttien van hen vonden zij genetisch materiaal van Yersinia pestis. Geen enkele andere ziekteverwekker werd zo vaak aangetroffen.

De besmette personen waren afkomstig van vier verschillende begraafplaatsen. Genetische gegevens en dateringen wijzen op twee afzonderlijke uitbraakperiodes. Daarvan vond de eerste plaats tussen ongeveer 5520 en 5265 jaar geleden en de tweede tussen ongeveer 5315 en 4235 jaar geleden.

Aanwijzingen voor overdracht tussen mensen

Het team van de Universiteit van Copenhagen reconstrueerde ook familiebanden tussen de begraven personen. Daarbij bleek dat verschillende verwanten besmet waren geweest. Sommige familieleden werden samen begraven, anderen kwamen in afzonderlijke graven terecht.

Volgens de onderzoekers past dat patroon bij een situatie waarin de ziekte zich niet uitsluitend via herhaalde besmettingen vanuit dieren verspreidde, maar ook van mens op mens werd overgedragen. Dat is opvallend, omdat eerder werd gedacht dat zulke vroege pestvarianten mogelijk minder goed in staat waren om zich tussen mensen te verspreiden.

Vooral kinderen lijken zwaar getroffen

Wat ook opvalt is de leeftijd van de slachtoffers. De meest acute infecties werden gevonden bij kinderen van ongeveer acht tot elf jaar oud. Ook het algemene sterftepatroon wijst erop dat kinderen en adolescenten relatief zwaar getroffen werden.

De onderzoekers merken op dat dergelijke verschillen tussen leeftijdsgroepen ook bekend zijn uit historische pestuitbraken. Tegelijkertijd blijft onduidelijk waarom juist kinderen in deze prehistorische gemeenschappen zo kwetsbaar waren.

Een onbekende tak van de peststamboom

De Siberische bacteriën verschillen van alle eerder bekende oude en moderne peststammen. Ze vertegenwoordigen een tot nu toe onbekende afstammingslijn van Yersinia pestis.

Deze lijn moet al voor ongeveer 5700 jaar geleden zijn ontstaan. Daarmee behoren de gevonden bacteriën tot de oudste bekende vertegenwoordigers van de pest die tot nu toe zijn ontdekt.

Nieuwe kijk op de geschiedenis van de pest

Misschien wel de belangrijkste conclusie is dat ernstige pestuitbraken blijkbaar niet afhankelijk waren van landbouw, veeteelt of dichtbevolkte plekken. De gemeenschappen rond het Baikalmeer bestonden uit rondtrekkende jagers en verzamelaars, maar lijken desondanks te zijn getroffen door terugkerende uitbraken van de ziekte.

Hiermee zet de ontdekking grote vraagtekens bij de theorie dat de overgang naar landbouw en vaste woonplaatsen in het Neolithicum een vereiste was voor het ontstaan van pestepidemieën.

Nog niet alle vragen beantwoord

Hoewel de resultaten sterke aanwijzingen opleveren voor terugkerende pestuitbraken, blijven er ook vragen open. Zo kan nog niet met zekerheid worden vastgesteld hoe de ziekte precies werd overgedragen of welke symptomen de getroffen mensen ontwikkelden.

Wel wijzen de genetische gegevens, de familieverbanden en de sterftepatronen gezamenlijk op de aanwezigheid van een ziekte die een aanzienlijke impact had op deze prehistorische gemeenschappen. Daarmee ontstaat voor het eerst een overtuigend beeld van pestuitbraken onder prehistorische jagers en verzamelaars.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook 4000 jaar oude pestbacterie in schapenbotten werpt nieuw licht op verspreiding en De gevreesde Zwarte Dood maakte tijdens de middeleeuwen veel slachtoffers, maar dat was niet eens de eerste keer dat de pest in Europa huishield

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: