Premier Mette Frederiksen vormt na 69 dagen nieuwe regering. ‘De groenste ooit’, klinkt het in Kopenhagen

1 uur geleden 1

Denemarken krijgt de groenste regering ooit, klonk het nadat maandagavond naar buiten kwam dat er eindelijk een nieuwe Deense regering komt. Na ruim twee maanden werd maandagavond bekend dat er een centrum-linkse coalitie gevormd wordt. Niet eerder duurde het in Denemarken zo lang – 69 dagen – voordat er een akkoord kwam. Over de ministersposten wordt woensdag meer naar buiten gebracht, voor nu is alleen bekend dat Mette Frederiksen van de Sociaaldemocraten opnieuw premier wordt. Haar partij was ondanks een historisch groot verlies de grootste geworden.

„Het is een regeringsakkoord dat goed is voor de mensen in Denemarken, voor de komende generaties – en ook voor de dieren”, zei Frederiksen nadat het nieuws naar buiten was gekomen. Dierenwelzijn – en dan vooral het lot van het varken – was een belangrijk verkiezingsthema afgelopen maart. Denemarken is een van de grootste varkensexporteurs ter wereld en het door pesticiden vervuilde grondwater wordt voor een groot deel veroorzaakt door die varkenshouderijen. Wat de nieuwe regering betreft moet het aantal varkens in Denemarken omlaag en zullen fokkerijen in principe alleen gericht zijn op consumptie in eigen land en niet meer op de export. Ook worden staartcoupures verboden. Nog niet alle klimaatplannen zijn bekend, maar de CO₂-uitstoot gaat flink omlaag en er komt een verbod op bestrijdingsmiddelen, volgens de Deense krant Politiken dat inzage heeft in de conceptversie.

Spanningen rond Groenland

Andere discussiepunten waren migratie en de pensioenleeftijd. Denemarken heeft al een van de strengste asielwetten. De plannen van de vorige regering om niet-Deense criminelen die minstens één jaar gevangenisstraf hebben uit te zetten, gaat door – ongeacht hun band met Denemarken en hun land van herkomst. Vorig jaar besloot het Deense parlement de pensioenleeftijd vanaf 2040 te verhogen naar 70 jaar. Vooralsnog lijkt te worden afgekoerst op een „flexibeler einde van het werkzame leven”.

Ook gaat er meer geld naar defensie. De Deense strijdkrachten zullen meer drones, dienstplichtigen en reservisten nodig hebben. „We moeten onszelf kunnen verdedigen tegen – en gebruikmaken van – onbemande systemen en precisiewapens met een groot bereik, evenals data-oplossingen met kunstmatige intelligentie en kwantumtechnologie”, staat er in het concept volgens Politiken.

De spanningen rondom Groenland waren reden voor Fredriksen om de verkiezingen te vervroegen. „Het Gemenebest – en niet de VS – beslist over de toekomst van Groenland”, staat er in het concept met een kleine sneer naar het imperialisme van de Amerikaans president Donald Trump. Er mag in de internationale betrekkingen niets over Groenland of de Faeröer worden besloten zonder henzelf. De Inuit Ataqatigiit, de partij die Groenland representeert in het Deense parlement, heeft ingestemd met de conceptversie en gaf aan ook blij te zijn met de plannen voor investeringen in onder meer huisvesting en infrastructuur, en de focus op onderzeese kabelverbindingen.

Vermogensbelasting

De partijen die aan de minderheidsregering deelnemen zijn naast de Sociaaldemocraten (38 zetels) de Socialistische Volkspartij (SF, 20 zetels), het sociaal-liberale Radikale Venstre (10 zetels) en Moderaterne (Gematigden, 14 zetels). De vier partijen hebben samen 82 van de 179 zetels in het parlement. De Rood-Groene Alliantie (11 zetels) biedt gedoogsteun. Regeringen vormen in Denemarken doorgaans een minderheidskabinet, omdat in het parlement wordt gewerkt met twee blokken: rood en blauw – oftewel, een linkse en een rechtse alliantie. Beide blokken hadden na de verkiezingen geen meerderheid om een regering te steunen, en waren daardoor afhankelijk van de Gematigden, de partij die onder leiding staat van de oud-premier en huidig minister van Buitenlandse Zaken Lars Løkke Rasmussen.

Bij de formatie die zo lang duurde was Rasmussen dan ook de spil. Nadat aanvankelijk Frederiksen de opdracht kreeg een nieuwe regering te vormen, trok Rasmussen na weken de stekker uit het overleg en wilde het over rechts proberen. Hij was het oneens met haar economische plannen. Zo wilde Frederiksen – omdat net als in Nederland de vermogensongelijkheid is toegenomen – een vermogensbelasting van 0,5 procent op individuele vermogens van ten minste 25 miljoen kronen (3,4 miljoen euro) invoeren. Dat lijkt nu nog niet te gebeuren, volgens Politiken hebben de Gematigden hun zin gekregen in het verlagen van de vennootschapsbelasting en het afschaffen van de ’topbelasting’.

De gesprekken met het rechtse blok klapten echter al snel, omdat Rasmussen met de radicaal-rechtse Deense Volkspartij nog minder overeenkomsten vond. De vraag is ook of Rasmussen niet meer tijd wilde voordat hij in een linkse regering zou stappen. „De raison d’être van de Gematigden is extreme partijen uit de regering houden, en precies dat zouden ze opgeven als ze met radicaal-rechts zouden besturen”, zegt Rune Stubager, hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Aarhus.

Hij ziet hoe de Gematigden hun belastingverlaging binnenhalen, de Rood-Groene Alliantie bijvoorbeeld het gratis maken van tandartszorg uitvent en SF het waarschijnlijke terugdraaien van een geschrapte nationale feestdag. „Bij het aantreden van een nieuwe regering zie je hier meestal interessante pogingen om van een cirkel een vierkant te maken”, zegt Stubager met een lachje. „De nieuwe coalitie zet een of twee stappen naar links, en het lijkt ook wel wat groener te worden, maar over veel onderwerpen bestaat grote consensus.”

De hoogleraar wijst op het Deense begrip ‘forlig’, dat zich laat vertalen als schikking of compromis. „Partijen uit coalitie en oppositie maken voortdurend afspraken over specifieke onderwerpen, waardoor er over de verkiezingen heen een meerderheid is waar je je als partij niet zomaar uit kunt terugtrekken.” Folketing, het Deense parlement, kent inmiddels ruim honderd forligs. Dat brengt continuïteit, maar ook problemen. „Partijen moeten zich nog wel kunnen onderscheiden”, zegt Stubager.

Hoewel haar vorige regering werd afgestraft door de kiezer, geniet premier Fredriksen nog een „best sterke” positie in haar partij, vindt Stubager. Ze is de eerste vrouw die drie Deense kabinetten leidt, en omdat ze al sinds 2019 premier is, is ze een oudgediende in Europa, en dat „geeft haar een zekere status”.