Raad voor Cultuur: overheid moet culturele sector dringend beschermen tegen AI

De Raad voor Cultuur adviseert om cultuurmakers te beschermen tegen en voor te bereiden op AI. AI-technologie heeft een verregaande invloed op onze cultuur, maar is grotendeels in handen van Amerikaanse bedrijven die vooral worden gedreven door winst. Als de Nederlandse overheid en de culturele sector niet zelf de regie nemen, dreigen naast veel banen ook belangrijke culturele waarden verloren te gaan. Dat schrijft de Raad voor Cultuur, onafhankelijk adviesorgaan van het kabinet, in een ongevraagd advies dat maandag is overhandigd aan de hoogste ambtenaar van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

De aanleiding voor het ongevraagde advies waren signalen uit het veld , vertelde Kristel Baele, voorzitter van de Raad voor Cultuur, tijdens de presentatie van het rapport in Nieuwspoort. In reactie daarop voerde de raad meer dan tachtig gesprekken met mensen uit de sector, van kunstenaars, schrijvers, muzikanten en journalisten tot cultureel ondernemers, bestuurders en academici. „Toen zagen we dat AI veel impact heeft op de culturele praktijk”, aldus Baele. „We zagen dat banen veranderen of wegvallen. En dat het auteursrecht op grote schaal wordt geschonden. Sommige van onze gesprekspartners noemden dat ‘de diefstal van de eeuw’.”

‘Contentheffing’

Behalve bedreigingen bleken mensen uit de creatieve sector ook kansen te zien in AI. Veel cultuurmakers experimenteren al met de nieuwe technologie, of willen er graag mee aan de slag. Maar dat vraagt aandacht. De Raad voor Cultuur schrijft dat makers behoefte hebben aan de aanscherping van hun expertise zodat ze goed met AI kunnen omgaan. Daarnaast is er behoefte aan bescherming, niet alleen tegen het verlies van banen maar ook tegen de grootschalige schending van het auteursrecht. De Raad voor Cultuur schrijft dat AI „ten dienste moet staan” van de menselijke creativiteit. Daarom moet de culturele sector „in staat worden gesteld om AI voor zich te laten werken”.

Hiertoe doet de raad enkele concrete aanbevelingen aan het kabinet. Allereerst pleit de raad voor een ‘contentheffing’ voor AI-bedrijven die hun taalmodellen trainen op cultuur zonder de makers te compenseren. De Europese Unie heeft hier ook al toe opgeroepen. Zo’n contentheffing is vooral van belang voor kleinere spelers in de culturele sector, die niet zo goed georganiseerd zijn en niet makkelijk met AI-bedrijven afspraken kunnen maken over licentierechten als grote bedrijven. Om een sterkere positie in te nemen tegen Silicon Valley moet de overheid samen met de sector beleid ontwikkelen. De raad pleit voor een regeringscommissaris als onafhankelijk aanspreekpunt voor de verschillende ministeries.

Daarnaast suggereert de raad de oprichting van een maatschappelijke taskforce waarin de culturele sector breed is vertegenwoordigd, en die het ministerie kan helpen te reflecteren en in te springen op nieuwe ontwikkelingen. Ook moet er een stimuleringsfonds komen om een publieke AI-infrastructuur te helpen ontwikkelen waarin de menselijke creativiteit centraal staat. Want de waarden van AI-bedrijven staan volgens de raad haaks op Europese culturele waarden, zoals creatief auteurschap, artistieke vrijheid en pluriformiteit. Voorzitter Baele stelt de vraag: „Hoe zorgen we ervoor dat AI wél in dienst staat van de kunst en de creativiteit?”