Rond stikstof wil JA21 best samenwerken met Pro, maar financieel moet het kabinet kiezen van de partij: links óf rechts

Het minderheidskabinet moet kiezen: met wíe gaat het samenwerken? Dat is de boodschap van JA21-partijleider Joost Eerdmans tijdens een bloedheet congres met zo’n driehonderd mannen en een plukje vrouwen in de Mauritskazerne in Ede deze zaterdag. „Nog tachtig dagen tot Prinsjesdag en nog steeds gaat het kabinet op het ritme van de Snollebollekes: van links naar rechts en weer terug”, zegt de fractievoorzitter.

Op financieel gebied moet de politieke samenwerking niet én-én zijn, maar óf-óf, wil Eerdmans uitstralen. Nog voor de zomer moet het minderheidskabinet steun van de oppositie zien te krijgen voor de begroting. Vooralsnog schuift het kabinet de keuze met wie het wil samenwerken voor zich uit. „Gaat het kabinet over links met Pro of over rechts met ons? Allebei kan niet,” zegt Eerdmans. „En anders stapt de VVD maar lekker in het reddingsbootje van [Pro-leider] Jesse Klaver.”

Over het grote onderwerp dat nu in het nieuws is, stikstof, hoort de zaal Eerdmans helemaal niets zeggen vanaf het podium. Maar op het congres zeggen zowel leden als partijprominenten dat die plannen juist de eerste grootste test gaan worden voor samenwerking van het minderheidskabinet met links én rechts.

Stikstofplannen

Vrijdag presenteerde het kabinet voor het eerst in jaren een allesomvattend plan om Nederland van het ‘stikstofslot’ te halen en de natuur te laten herstellen. Het kabinet heeft Pro en JA21 nodig om de plannen met brede steun door de Tweede Kamer te krijgen én om op draagvlak in het land te kunnen rekenen.

Uiterlijk in 2035 moeten alle boeren voldoen aan uitstootnormen. Vooral bedrijven in de buurt van kwetsbare natuur moeten hun uitstoot fors terugdringen, onder meer door te verduurzamen, te krimpen, te verhuizen of vrijwillig te stoppen. Het kabinet kiest nadrukkelijk niet meer voor gedwongen uitkoop, waar Rutte-IV nog wel mee dreigde, en waar JA21 fel op tegen was.

Op onderdelen zijn er overeenkomsten tussen het stikstofplan van het kabinet en het verkiezingsprogramma van JA21. Maar Eerdmans en ook de woordvoerder stikstof in de Tweede Kamer, Maarten Goudzwaard, zeggen pas na het weekend met een reactie te willen komen. Pro wilde evenmin reageren – dat bewaart de partij net als JA21 voor het Kamerdebat volgende week woensdag.

Wel zou de fractie van JA21 best bereid zijn een compromis met Pro te sluiten over stikstof, zeggen bronnen rond de partij. Die zou daarvoor zelfs bereid zijn wat pijn te lijden.

Waarom is de toon van JA21 dan zo anders als het gaat om financiën?

De urgentie van de nieuwe stikstofaanpak wordt breed gevoeld bij JA21. Als de plannen slagen en de natuur kan herstellen, wordt het makkelijker om weer vergunningen te verlenen: om bijvoorbeeld huizen te bouwen of het elektriciteitsnetwerk uit te breiden. Ook zouden bedrijven en boeren gestimuleerd worden te verduurzamen.

Dat maakt dat zowel Pro als JA21 belang hebben bij een oplossing. Het roodgroene Pro vindt het belangrijk dat de uitstoot van stikstof wordt beperkt, en dat de staat van de natuur verbetert. JA21 hoopt vooral dat de economie een impuls krijgt als er weer meer vergunningen worden uitgegeven voor de bouw en bedrijven.

Bij het thema financiën is dat anders, zegt JA21-lid Joop van Nierop. Het ligt volgens hem „voor de hand” dat samenwerken met Pro op dat gebied lastiger is vanwege de ideologische verschillen. „Pro heeft een ander programma, waarbij veel meer geld naar sociale zekerheid gaat. JA21 ziet juist meer ruimte voor het bedrijfsleven”, zegt hij.

Zo wil Pro wil dat de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid en de lastenverzwaringen op arbeid worden ingewisseld voor meer belasting op vermogens en winsten. JA21 wil juist een algehele lastenverzwaring. „Laat ik maar glashelder zijn: JA21 zal niet instemmen met het financiële kader als lastenverlichtingen daar geen onderdeel van zijn,” zegt Eerdmans zaterdag.

„Ik denk dat afspraken over stikstof makkelijker zijn dan over financiën,” zegt ook JA21-lid Robert Rietveld. „Je moet het juist in de overeenkomsten zoeken. Van daaruit moet je vervolgens verdergaan. En ja, af en toe moet je dan maar dingen slikken.”

Eerste Kamer

Bij JA21 leeft het gevoel dat het kabinet op financieel gebied het liefst met hen samenwerkt, maar in de praktijk tóch bij Pro uitkomt – ook al wil die laatste partij veel meer aan de begroting van het kabinet sleutelen. Maar Pro is in de Eerste Kamer de grootste fractie met veertien zetels en zo kan het kabinet makkelijker aan een meerderheid in de senaat komen. Daar is JA21 met twee zetels veel minder sterk vertegenwoordigd.

Begin volgend jaar wordt een nieuwe Eerste Kamer verkozen en Pro staat er volgens de peilingen goed voor.

Volgens ingewijden bij JA21 zal de samenstelling van de Eerste Kamer bepalend zijn voor de koers die het kabinet vanaf volgend voorjaar kiest.

„We weten allemaal wat de stand van zaken in de eerste Kamer in deze setting is maar ook dat Pro na maart best wel een flink aandeel zal hebben in de Eerste Kamer,” zegt JA21-Kamerlid Ingrid Coenradie. „Dus het is wel heel logisch dat men nu kijkt hoe de zaken voor elkaar te krijgen zijn.”