Straatprotesten leggen Bolivia al weken lam: ‘Neem ontslag Rodrigo!’

De politieke crisis die Bolivia al weken in zijn greep houdt, is niet zozeer zichtbaar in het parlement, maar in de steile straten van hoofdstad La Paz, voorstad El Alto en een groeiend aantal andere steden. Daar drommen demonstranten samen, werpen ze wegblokkades op en verzetten ze zich tegen de oproerpolitie, die hen met traangas uit elkaar probeert te drijven. Ze eisen het vertrek van president Rodrigo Paz Pereira, die pas zes maanden geleden werd ingezworen.

„Neem ontslag Rodrigo!” en „Nee tegen de privatisering van Bolivia!”, staat op grote spandoeken. De protesten worden georganiseerd door vakbonden en boerenorganisaties. Aanhoudende wegblokkades hebben geleid tot tekorten aan voedsel, benzine en medicijnen. Bolivia is geografisch extreem afhankelijk van enkele bergwegen tussen hoogland en steden. Daardoor kunnen relatief kleine protestgroepen het land stilleggen.

De onvrede is terug te voeren op het aantreden van president Rodrigo Paz Pereira, voorman van de Christendemocratische partij, die zichzelf centrumrechts noemt. Met zijn verkiezingswinst kwam in het najaar een eind aan ruim twintig jaar socialistisch bewind van de MAS-partij (Movimiento al Socialismo), die jarenlang onder leiding stond van Evo Morales, de eerste inheemse president van Bolivia.

Morales, die formeel geen politieke functie meer bekleedt, steunt de protesten openlijk en beschuldigt Paz ervan sociale verworvenheden van de MAS-jaren af te breken. De regering beschuldigt Morales er juist van de onrust aan te wakkeren; onder boeren en inheemse groepen is zijn invloed nog groot.

„Paz won niet omdat hij kon rekenen op steun uit brede lagen van de bevolking”, zegt Soledad Valdivia Rivera, universitair docent Latijns-Amerikastudies aan de Universiteit Leiden. „Hij won omdat hij voor velen het minst slechte alternatief was.”

Politieke uitsluiting

In zijn verkiezingscampagne deed Paz vergaande beloftes waarmee hij verschillende groepen overtuigde op hem te stemmen, zegt Valdivia Rivera. „Hij sprak van ‘kapitalisme voor iedereen’ en was zich er duidelijk van bewust dat hij steun nodig had van lage inkomensgroepen en van de inheemse bevolking”. In Bolivia behoort ruim 60 procent van de mensen tot een inheemse groepering. Toch werd deze meerderheid lang uitgesloten van de politiek, net als arbeiders en boeren, tot MAS aan de macht kwam.

Boliviaanse vrouwen lopen maandag in een protestmars in La Paz om het aftreden te eisen van president Rodrigo Paz.

Foto Claudia Morales / Reuters

„Paz zei gematigd te zijn en pragmatisch. Hij beloofde sociale voorzieningen te behouden en ontkende publieke voorzieningen te privatiseren”, zegt Valdivia Rivera. „Hij zei iedereen mee te nemen in zijn politieke project, óók de inheemse bevolking.”

Maar toen hij eenmaal president was, deed Paz het tegenovergestelde. Zo stelde hij een kabinet samen van witte, conservatieve mannen uit de zakelijke elite, zonder afgevaardigden uit de inheemse of agrarische bevolking. Paz schrapte een belasting voor hoge inkomens en kondigde een omstreden landhervorming aan, die volgens critici gunstig zal uitpakken voor grootgrondbezitters – een uiterst gevoelig onderwerp.

Vuile brandstofcrisis

Ook beëindigde Paz een subsidie op brandstof, waar vooral de lagere inkomensgroepen van profiteerden. „Bolivia ondergaat momenteel een van de hevigste economische crises sinds de jaren tachtig”, zegt Valdivia Rivera. „Dat was al zo voordat Paz aantrad en veel mensen begrijpen dat daar iets aan moet gebeuren. Maar de minder bedeelden in de samenleving moeten meteen de grootste klappen opvangen. Terwijl Paz juist beloofde dat het anders zou gaan.”

Rondom zijn aantreden belandde Bolivia daarnaast in een ‘vuile brandstofcrisis’. Om ondanks de stijgende prijzen voor betaalbare benzine te zorgen, werden grote partijen vervuilde brandstof het land binnengehaald. „Veel auto’s die deze benzine gebruikten, gingen kapot”, zegt Rivera. „Zonder onderscheid te maken tussen arm en rijk.”

Hoe dit kon gebeuren, bleef onduidelijk. „De president van de staatsoliemaatschappij werd niet vervolgd, onderzoek bleef uit”, zegt Valdivia Rivera. „Paz probeerde snel de schuld bij de vorige regering te leggen. Sindsdien klinkt de roep om zijn aftreden steeds luider.”

Bolivia is een land waar sociale bewegingen veel invloed hebben. Valdivia Rivera deed er promotieonderzoek naar. „Bolivia heeft een zeer georganiseerd maatschappelijke middenveld, iedereen is wel ergens aan verbonden.”

Amerikaanse bemoeienis

Op de achtergrond spelen ook de Verenigde Staten een rol. Al voor zijn aantreden zocht Paz nadrukkelijk contact met Amerikaanse functionarissen en bij zijn inauguratie in november was Christopher Landau aanwezig, de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken. MAS was nadrukkelijk anti-Amerikaans; Paz zei de relatie te willen herstellen.

Bij het uitbreken van de protesten schaarden de VS zich meteen achter Paz. Landau sprak van een staatsgreep, en ook Paz’ Argentijnse ambtsgenoot, de rechtse president Javier Milei, betuigde steun aan de Boliviaanse regering. „Trump richt zich nadrukkelijk op Latijns-Amerika als achtertuin van de VS, en zal goedkeurend kijken naar de opkomst van gelijkgestemden in de regio”, zegt Valdivia Rivera. Naast Argentinië en Bolivia is dat Chili, waar in december de radicaal-rechtse José Antonio Kast tot president werd gekozen.

Demonstranten komen in botsing met de oproerpolitie tijdens een demonstratie tegen president Rodrigo Paz, maandag in de hoofdstad La Paz.

Foto Aizar Raldes / AFP

Wat er precies speelt, moet Valdivia Rivera nog nader onderzoeken. „Maar kort geleden wilde de Amerikaanse regering een militaire basis in Ecuador vestigen om drugshandel beter te bestrijden”, zegt ze. „In een landelijk referendum afgelopen november sprak de Ecuadoriaanse bevolking zich uit tegen die plannen. Nu gaan er geruchten dat de VS die basis in Bolivia willen bouwen. Het zou een sterke alliantie opleveren tussen Argentinië, Chili en Bolivia: landen met veel zeldzame mineralen zoals lithium, waar de Amerikanen zeker in geïnteresseerd zijn.”

Begin deze week kondigde president Paz aan dat hij bereid was zijn salaris te halveren, evenals de salarissen van zijn kabinet. Ook zou hij zijn ministersploeg herschikken en een speciale adviesraad vormen, waarin ook andere groepen gehoord zouden worden. Valdivia Rivera betwijfelt of het genoeg zal zijn. „De meeste mensen zitten niet te wachten op nieuwe verkiezingen”, zegt ze. „Maar nu Paz de eerste stappen heeft gezet om de noodtoestand uit te roepen, leeft de vrees dat hij daarmee de weg vrijmaakt voor militair optreden tegen de demonstranten.”