Terwijl het Westen zich zorgen maakt over AI, gaat het Zuiden aan de slag

In 2025 ging het AI-debat vooral over de dominantie van Amerikaanse big tech, de koersvaste opkomst van China en de angst van Europa om achterop te raken. Maar hoe zit het met de landen buiten de westerse wereld?

Als iemand daar wat over kan zeggen, is het wel digitaal antropoloog Payal Arora, hoogleraar inclusive AI cultures aan de Universiteit Utrecht en medeoprichter van het Inclusive AI Lab. Al meer dan twintig jaar doet ze in landen als India, Brazilië en Bangladesh gebruikers­ervaringen­onderzoek naar de impact van nieuwe digitale technologieën in het mondiale zuiden. Ze prijkt op de lijst van 100 Brilliant Women in AI Ethics 2025 en werd door het Amerikaanse zakentijdschrift Forbes geprezen als „the next billion champion”. In 2024 publiceerde ze haar nieuwste boek: From Pessimism to Promise – Lessons from the Global South on Designing Inclusive Tech.

Hoe kijkt het mondiale zuiden naar de AI-revolutie?

„In een groot deel van het mondiale zuiden wordt de AI-revolutie niet ervaren als een dramatische breuk. Integendeel. De echte revolutie ligt in hoe snel AI alledaags is geworden. In spreken mensen zelden in grote woorden over AI. Ze praten erover als een hulpmiddel dat gewoon ‘werkt’ – iets wat onderdeel is geworden van de dagelijkse routine. Denk bijvoorbeeld aan een winkelier in Kigali [Rwanda] die generatieve AI gebruikt om productinformatie te schrijven, of een student in Bengaluru [voorheen Bangalore, India] die het gebruikt om huiswerk te vertalen. Binnen enkele maanden zijn deze praktijken volkomen normaal geworden.

„In het mondiale zuiden hebben mensen al lang geleerd om technologieën voor zich te laten werken onder allerlei beperkingen. Denk aan weinig bandbreedte, haperende infrastructuur en informele economieën. AI komt niet als een verstoring in dat ecosysteem, maar als een versneller. De kijk op AI in het Zuiden is meer pragmatisch dan ideologisch, minder gericht op een abstracte toekomst en meer op onmiddellijk nut. AI wordt niet gezien als automatisering die mensen vervangt, maar als aanvulling in een omgeving waarin menselijke ondersteuning schaars is.”

Hoe worden AI-risico’s zoals banenverlies, surveillance, aantasting van de privacy en de groeiende macht van big tech gezien in het Zuiden?

„Een groot deel van het Westen en zelfs naar wat ik in mijn boek ‘pessimistische verlamming’ noem. In het Westen wordt AI minder gezien als gereedschap dat actief kan worden vormgegeven, maar meer als iets dat mensen overkomt. In grote delen van het Zuiden heerst juist wat ik ‘rationeel optimisme’ noem. Dit is geen blind enthousiasme. Technologieën worden in het mondiale zuiden niet beoordeeld op of ze , maar op de vraag of ze de bestaande omstandigheden verbeteren. Risico’s worden wel degelijk erkend, maar afgewogen tegen zeer reële voordelen. In plaats van verlamming is er rationele afweging. In plaats van te wanhopen .

„Neem bijvoorbeeld het onderwijs in sub-Sahara-Afrika, waar ongeveer 90 procent van de tienjarigen geen eenvoudig verhaal in welke taal dan ook kan lezen. In die context is het niet verwonderlijk dat leraren, ouders en leerlingen enthousiast zijn over hulpmiddelen als ChatGPT of Gemini om kinderen te helpen bij het leren. AI vervangt hier niet een functionerend systeem, maar compenseert een systeem dat al langer tekortschiet.

„Mensen die gewend zijn te leven met schaarste, snelle veranderingen en informele verbanden, passen digitale instrumenten liever aan hun behoeften aan, dan dat ze wachten op de perfecte omstandigheden. Dit verschil tussen het en het Zuiden heeft veel te maken met bevoorrechte omstandigheden. Pessimisme is een luxe voor wie het zich kan veroorloven – het Zuiden kan dat niet.”

„Dit is niet alleen mijn persoonlijke mening. Uit talrijke enquêtes blijkt dat de publieke opinie in het Westen steeds pessimistischer wordt, terwijl landen als China, India, Vietnam en de Verenigde Arabische Emiraten tot de meest optimistische behoren. Mijn eigen veldwerk ondersteunt deze gegevens. Het verschil is ook te zien in de kranten­koppen. In het Westen gaat het vaak over AI die banen vervangt of de mensheid vernietigt. In het Zuiden gaat het meer over hoe je voorop kunt lopen in AI en hoe je het kunt toepassen op alledaagse problemen.”

Een paar jaar geleden zei Elon Musk dat de Chinese autofabrikant BYD een grap was. Nu heeft BYD Tesla ingehaald

Welk risico ziet u in een deel van het westerse technologische pessimisme voor het wereldwijde debat over AI?

„Vanuit mijn positie in verschillende besturen en expertgroepen in de publieke en private sector zie ik een verontrustend gebrek aan eerlijkheid. In woord pleiten we voor ethische alternatieven en technologie in het publieke belang, maar in daad doen we dat in Zoom-vergaderingen, navigeren we met Google Maps en raadplegen we ChatGPT over onze gezondheid.

„ vertellen me dat ze zich ongemakkelijk voelen om toe te geven dat ze Gemini of ChatGPT graag gebruiken, alsof het leuk vinden van deze tools betekent dat je de kant van ‘de slechteriken’ kiest. Het erkennen van dit morele ongemak is belangrijk, want als we niet serieus nemen waarom deze tools zo intuïtief, boeiend en zelfs leuk zijn om te gebruiken, lopen we het risico om aan alternatieven die geen voet aan de grond krijgen.”

„Hoewel armoede en instabiliteit nog steeds een realiteit zijn, zijn veel landen in het Zuiden ook koplopers geworden in het bouwen van digitale systemen die betaalbaarder, duurzamer en beter schaalbaar zijn dan vergelijkbare systemen in het Westen. Ironisch genoeg kijkt Europa nog steeds vooral naar de Verenigde Staten voor technologische inspiratie, terwijl de VS steeds meer naar het Zuiden kijkt voor modellen die meer doen met minder middelen. Een paar jaar geleden zei Elon Musk dat de Chinese autofabrikant BYD een grap was. Nu heeft BYD Tesla ingehaald qua aantal verkochte auto’s. WeChat, TikTok en Anghami zijn andere zeer succesvolle voorbeelden uit het Zuiden met technologieën en bedrijfsmodellen die duidelijk verschillen van die van Silicon Valley.

„En kijk eens naar DeepSeek, het Chinese alternatief voor ChatGPT. In 2025 heeft DeepSeek aangetoond dat geavanceerde AI kan worden ontwikkeld tegen een fractie van de kosten van Silicon Valley, met minder middelen, en als open source kan worden vrijgegeven. Dit zijn principes die aansluiten bij de Europese waarden. De digitale publieke infrastructuur van India voor identificatie, betalingen en gegevens­uitwisseling – India Stack – heeft trouwens op grote schaal bereikt wat de Europese Unie al decennialang probeert.

„Het ouderwetse model van ‘ontwerpen in het Westen en verspreiden naar de rest’ werkt niet meer. Als Europa digitale soevereiniteit, duurzaamheid en inclusie wil, zal het moeten leren naar het Zuiden niet als hulpontvanger, maar als partner te kijken. Maar in plaats van zich serieus bezig te houden met wat dit betekent, loopt Europa het risico meegezogen te worden in een simplistisch verhaal over de rivaliteit tussen de VS en China.”

Foto Lars van den Brink