‘That’s no moon’: de jacht op de eerste exomaan levert iets vreemders op dan verwacht

Astronomen hebben ver buiten ons zonnestelsel het signaal opgepikt van een object dat rondjes draait om een bruine dwerg. Mogelijk komt het in de buurt van iets waar sterrenkundigen al jaren naar zoeken: de allereerste maan buiten ons zonnestelsel. Maar is dit ding eigenlijk wel een maan?

Sinds de jaren negentig hebben astronomen meer dan 6.000 planeten rond andere sterren gevonden. Manen rond die verre werelden, zogeheten exomanen, blijven voorlopig onvindbaar. Er zijn kandidaten geweest, maar geen enkele is ooit met zekerheid bevestigd. Dat is niet onlogisch. Manen zijn veel kleiner dan planeten, waardoor hun signaal makkelijk in de ruis verdwijnt.

Deze vondst zou wel eens de eerste exomaan kunnen zijn. Ze werd gedaan door onderzoekers aan de Universidad Diego Portales in Chili. Zij gebruikten jarenlang de Very Large Telescope, een van de grootste optische telescopen op aarde, om het object te bestuderen.

Opmerkelijk zonnestelsel

Het systeem in kwestie heeft een opmerkelijke opbouw. In het midden staat een kleine, koele ster. Daaromheen cirkelt op grote afstand een bruine dwerg. Dat is een soort mislukte ster die te zwaar is om een planeet te noemen, maar te licht om als echte ster te gaan branden. Deze bruine dwerg, met een massa van ongeveer 37 keer die van Jupiter, doet er zo’n 5.000 jaar over om één rondje om zijn ster te maken.

En om die bruine dwerg heen draait nu dus nóg een object, net zoals een maan rond een reguliere planeet draait. Alleen is de ‘planeet’ hier een bruine dwerg.

Een verre wereld laten wiebelen

Om het object op te sporen, grepen de onderzoekers terug op een beproefde methode. Iets wat om een hemellichaam heen draait, trekt continu een klein beetje aan zijn gastheer. Daardoor beweegt de gastheer heen en weer. Dat is te meten aan minuscule verschuivingen in zijn licht. Met deze techniek werd in 1995 de eerste planeet rond een zonachtige ster ontdekt.

Deze keer werd de methode dus toegepast op die bruine dwerg. Uit het ritme van het gewiebel konden de onderzoekers achterhalen dat er iets omheen cirkelt met een massa van minstens 0,9 keer die van Jupiter, in een baan van ongeveer 170 dagen.

Leestip: Succesvolle eerste waarnemingen zetten Rocky Worlds-programma op de kaart: kunnen rotsachtige exoplaneten hun atmosfeer behouden?

Maan, planeet of iets zonder naam?

Wie ‘exomaan’ zegt, denkt aan een steenachtige kleine maan die om een planeet draait. Maar dit object cirkelt om een bruine dwerg die zelf om zijn ster heen draait en het is zo zwaar als een grote gasreus. De vertrouwde woorden schieten dus tekort. De onderzoekers spreken daarom voorzichtig van een ‘exosatelliet’ en opperen dat er misschien een nieuwe categorie nodig is voor dit soort objecten. Volgens de gangbare afspraken van de Internationale Astronomische Unie zou je een object met deze massa rond een bruine dwerg zelfs gewoon een planeet mogen noemen.

Hoe dan ook zien de auteurs hun waarneming als een belangrijke tussenstap. Naarmate de techniek verbetert, komt de eerste onbetwiste exomaan zo een stuk dichterbij.

De nodige slagen om de arm

Zeker is de vondst nog niet en dat geeft het team zelf toe. De metingen leveren alleen een minimummassa op, omdat de precieze hoek van de baan onbekend is. 

Bovendien passen er twee scenario’s op de gegevens: één met een enkel object en één met twee kleinere. Uit berekeningen van de onderzoekers blijkt dat de variant met twee objecten al na een paar eeuwen uit elkaar zou vliegen, dus houden ze het voorlopig op één satelliet. Extra waarnemingen moeten meer onthullen.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!