The Black Archives heropent met de tentoonstelling ‘Echoes of In*depence’: ‘Het gaat over de restitutie van herinnering’

„We willen verzwegen geschiedenissen zichtbaar maken”, zegt antropoloog en medeoprichter Mitchell Esajas terwijl hij door de nieuwe archiefruimte van The Black Archives in Amsterdam-Oost loopt. The Black Archives is een historisch archief voor zwart erfgoed en cultuur. Terwijl het nieuwe archief nog wordt ingericht, opende deze week ook de nieuwe tentoonstelling Echoes of In*dependence. Kunstenaars uit de Afrikaanse diaspora, Suriname en Nederland onderzoeken op de tentoonstelling hoe structuren van kolonialisme tot op de dag van vandaag doorwerken. Tot voor kort was de organisatie gevestigd in Amsterdam-Zuidoost. Een gedeelte van de collectie blijft daar aanwezig.

„In 2011 zijn we begonnen als studentenvereniging, New Urban Collective”, vertelt Esajas. „Er was te weinig aandacht voor de geschiedenis van Suriname, slavernij, kolonialisme en het verzet daartegen. Wij organiseerden lezingen en workshops.” In 2015 kreeg New Urban Collective de beschikking over een bijzondere boekencollectie van de Surinaamse socioloog Waldo Heilbron. De eerste collectie werd ondergebracht in een kleine ruimte in Amsterdam-Noord.

Een jaar later verhuisde New Urban Collective naar een zolderruimte van het pand van Vereniging Ons Suriname aan de Zeeburgerdijk in Oost. De nieuwe ruimte stond vol met dozen; in ruil voor het helpen met opruimen, mochten ze hun eigen collectie er bewaren. „Ik dacht eerst dat het rommel was”, zegt Esajas over de dozen, „maar bij het uitpakken vonden we geschiedenis. Boekjes die de vereniging uitgaf in de jaren zestig met artikelen, poëzie en opiniestukken.”

Op die zolder werd The Black Archives geboren. De plek is inmiddels gerenoveerd – inclusief een klimaatkamer voor de kwetsbare collecties – en in hetzelfde gebouw is sinds september vorig jaar ook het Suriname Museum gevestigd. Boven in het pand organiseren ze om beurten een tentoonstelling. The Black Archives trapt af met Echoes of In*dependence.

In het nieuwe archief zijn de collecties beter toegankelijk.

Foto Les Adu

Activisme is geen nieuw verschijnsel

In de splinternieuwe archiefruimte toont Mitchell Esajas een Amerikaans magazine met op de cover foto’s van Malcolm X, Martin Luther King, W.E.B. Du Bois. Bekende Amerikaanse namen. Maar dichter bij huis, zegt hij, is er ook een lange traditie van zwart activisme en verzet. Een bekend voorbeeld is verzetsheld Anton de Kom. Voor de Tweede Wereldoorlog werd hij omwille van zijn strijd tegen het kolonialisme als ‘staatsgevaarlijk’ bestempeld. Tijdens de oorlog verzette hij zich tegen de Duitse bezetter, iets dat hij uiteindelijk met de dood zou bekopen. Na een jarenlange strijd werd zijn naam in ere hersteld en in 2023 bood de Nederlandse regering excuses aan.

Het archief vertelt niet alleen het verhaal van Anton de Kom, maar ook van de jarenlange strijd voor zijn eerherstel. Op een van de planken ligt een pamflet uit 1988 dat oproept tot eerherstel. Ook andere objecten laten zien dat zwart activisme in Nederland geen recent verschijnsel is. Er ligt bijvoorbeeld een pamflet uit 1951 over Keti Koti, de dag waarop de afschaffing van de slavernij wordt herdacht en gevierd.

Er liggen ook objecten uit de recentere geschiedenis. In een van de kasten ligt een luidspreker die gebruikt werd tijdens demonstraties van Kick Out Zwarte Piet, waar Esajas ook bij betrokken was. „Het activisme op straat is voor mij altijd verbonden geweest met het onderzoek en de culturele activiteiten. Die periode was intens want we kregen te maken met veel racistisch geweld. Het archief hielp om te laten zien dat we niet gek waren. Eigenlijk werden we institutioneel gegaslight: de politiek en de media deden alsof we overdreven. Maar als je de archieven induikt, zie je de bewijsstukken van het koloniale en raciale denken en het geweld.”

Eén collectie loopt als een rode draad door The Black Archives: de Huiswoud Collectie, vertelt community-archivist Lieke Bremer. Otto en Hermina Huiswoud ontmoetten elkaar in de Verenigde Staten van de jaren 20. Hij kwam uit Suriname, zij uit Guyana. Ze waren beiden actief in de communistische beweging: Otto Huiswoud was de enige zwarte oprichter van de Communist Party USA. „Aan de hand van hun collectie kun je zien waar ze zijn geweest en met wie ze omgingen”, vertelt Bremer, „In sommige boeken zitten handgeschreven briefjes van Hermina of een boodschap van de schrijver.” Het zijn gesigneerde boeken van onder meer de bekende Amerikaanse dichter Langston Hughes. Na de Tweede Wereldoorlog verhuisde het echtpaar naar Nederland, waar beiden een belangrijke rol speelden in de Surinaamse gemeenschap en in de strijd tegen racisme. Na hun dood lieten ze een uitgebreide collectie boeken, documenten, magazines en krantenartikelen na.

De sporen van (on)afhankelijkheid

Een verdieping boven het nieuwe archief opent de tentoonstelling Echoes of In*dependence. „Het is heel bijzonder om deze tentoonstelling te cureren en de verhalen nu bij elkaar te zien komen”, zegt curator en kunstenaar Tania Monteiro. Op de tentoonstelling staan werken van zes kunstenaars uit onder andere Congo, Suriname, Guinee-Bissau en Kaapverdië. Monteiro vertelt dat de kunstenaars de opdracht hebben gekregen om werk te maken dat aansluit bij een van de drie thema’s: onderbelichte verhalen van vrouwen in de onafhankelijkheidsbewegingen, neokolonialisme en internationale solidariteit.

De leefruimte van dichter Johanna Schouten-Elsenhout, door Ruth-Rachel Joeroeja en Zulile Blinker.

Foto Les Adu

Een demonstratie ter ere van Keti Koti in 1963. Honderd jaar na de (officiële) afschaffing van de slavernij.

Foto Les Adu

Midden in de grote zaal hangt een installatie gemaakt van oude VHS-videobanden in de vorm van een wereldbol. In kleine schermpjes worden beelden getoond van vrouwen die marcheren, trainen en muziek maken. Met het werk wil kunstenaar moreiya het verhaal vertellen over vrouwen in de onafhankelijkheidsstrijd in onder andere Kaapverdië, Mozambique en Angola. „Dit werk is helemaal ontstaan vanuit archieven in Nederland, veel mensen die uit die landen komen hebben hier geen toegang toe.” Het gaat nu veel over de restitutie van kunstobjecten, maar ze vindt dat het ook zou moeten gaan over de „restitutie van herinneringen”.

Mo Wrights – artiestennaam van Maurice Dharampal – is een van de andere kunstenaars die een installatie heeft gemaakt voor de openingstentoonstelling. Hij klopte aan bij het archief met geluidsopnamen van Surinaamse verzetsmuziek ten tijde van de onafhankelijkheidsbeweging. In het archief bleek een van de originele cassettebandjes te liggen. Hij maakte drie dj-sets, geïnspireerd op onder meer de Surinaamse onafhankelijkheidstrijd en de Surinaamse diaspora. „Ik wil hiermee laten zien dat een dj-set meer is dan alleen entertainment. Het kan ook een vorm zijn van onderzoek en archiveren.”

Ruth-Rachel Joeroeja en Zulile Blinker, overgevlogen uit Suriname, bouwden de leefruimte van de Surinaamse dichter Johanna Schouten-Elsenhout na. De objecten in de ruimte verwijzen naar spiritualiteit, vrouwelijkheid en taal als instrument voor onafhankelijkheid. Met een koptelefoon luistert de bezoeker naar Blinker die een gedicht voordraagt. In de omschrijving van de installatie staat de prachtige Surinaamse wijsheid (een ‘odo’) „uma no abi fadon”: de gevallen vrouw bestaat niet. De kunstenaars willen met de installatie het verhaal van een vrouw vertellen, die ondanks haar kracht is ondergesneeuwd in de geschiedenis.

Op de tentoonstelling speelt internationale solidariteit een belangrijke rol. Ook voor Anton de Kom, Otto en Hermina Huiswoud en de Amerikaanse schrijvers en activisten was het een belangrijk thema. „De dehumanisering van zwarte mensen was zo sterk dat het heel makkelijk was om dezelfde structuren en patronen te herkennen bij andere groepen”, legt Esajas uit. „Het is belangrijk om met het archief de verhalen over internationale solidariteit te blijven vertellen. Kijk maar naar wat er nu in de wereld gebeurt, van Palestina tot Sudan en Congo.”