Tot enige zelfreflectie of bezinning leidt het debacle rond de asielwet in Den Haag wederom niet

Mona Keijzer loopt donderdagochtend in de Tweede Kamer naar de opgetrommelde pers. Het is twee dagen na het sneuvelen van een van de strenge asielwetten in de senaat, en het onafhankelijk Kamerlid (ex-BBB) kondigt een initiatiefwet aan: het moet nu echt verboden worden dat statushouders (asielzoekers die een verblijfsvergunning hebben gekregen) voorrang krijgen bij het toewijzen van een sociale huurwoning. „Het is niet eerlijk richting Nederlanders”, zegt Keijzer, die geflankeerd wordt door mede-indieners René Claassen (groep-Markuszower) en Ranjith Clemminck (JA21).

Het Nederlandse asieldebat lijkt soms een vastgelopen elpee. Al jaren proberen rechtse fracties tevergeefs het verbod op voorrang te regelen. In het vorige kabinet probeerde Keijzer het als minister, maar de Raad van State oordeelde dat haar voorstel ongrondwettelijk was, waarna het huidige kabinet het introk.

Deskundigen waarschuwen al langer dat de doorstroming in de asielketen – azc’s zitten nu al voor bijna de helft vol met statushouders die wachten op een woning – door het verbod verder zal vastlopen. Keijzer heeft er geen boodschap aan. „Statushouders moet duidelijk worden dat het klaar is met ‘Nederland luilekkerland’, waarin je alles van de overheid krijgt”, zei ze donderdag. En als mensen dan op straat komen? „Dan gaan ze maar bij familie of vrienden wonen.”

De komst van asielzoekers naar Nederland wordt al jaren zo geproblematiseerd dat met name (radicaal-)rechtse partijen over elkaar heen buitelen met voorstellen om het beleid strenger te maken. Of die voorstellen problemen ook oplossen of de instroom daadwerkelijk verminderen, lijkt van ondergeschikt belang.

Het verklaart ook het sneuvelen van de ‘asielnoodmaatregelenwet’ deze week in de Eerste Kamer: een gehaast wetgevingstraject, in gang gezet door PVV-minister Marjolein Faber in het kabinet-Schoof, waarin fout op fout werd gestapeld. Met als gevolg dat een deel van de door rechts zo gewenste maatregelen het niet hebben gehaald.

Hoewel dat in Den Haag tot enige zelfreflectie en bezinning had mogen leiden, was daar deze week weinig van te merken. Het afschaffen van dwangsommen voor asielzoekers die te lang moeten wachten op een oordeel, gesneuveld met de noodmaatregelenwet? JA21 en de SGP kondigden dinsdag, de stemming in de senaat was net voorbij, alweer een amendement aan. En ook premier Rob Jetten beloofde direct om „door te pakken” en binnen twee weken met nieuwe kabinetsvoorstellen te komen. Snelheid lijkt het nog steeds te winnen van zorgvuldigheid.

In een Kamerdebat viel donderdag ook nog eens op hoe feitenvrij de asieldiscussie wordt gevoerd. Een radicaal-rechts treintje aan partijen, van (JA21, Groep-Markuszower, PVV, FVD, BBB) deed dezelfde beweringen: de instroom van asielzoekers is onverminderd hoog, er gebeurt helemaal niets om dit tegen te gaan en er is geen draagvlak meer voor de opvang van asielzoekers onder de bevolking.

Allemaal onwaar. Het aantal eerste asielaanvragen lag vorig jaar rond de 24.000; aanzienlijk minder dan de 38.000 in 2023. Het draagvlak voor het opvangen van vluchtelingen is nog altijd relatief groot: recente onderzoeken laten zien dat meer dan zes op de tien Nederlanders vindt dat mensen die vluchten voor oorlog en geweld welkom zijn.

EU-pact gaat in juni in

De politieke ophef over het sneuvelen van een van de asielwetten leidt ook de aandacht af van wat er wel gebeurt aan de instroom. Asielminister Bart van den Brink (CDA) wees er deze week terecht op dat het aannemen van het tweestatusstelsel in de Eerste Kamer „de grootste hervorming” van de asielwetgeving in decennia is. De wet gaat onderscheid maken tussen twee groepen asielzoekers: zij die vluchten voor oorlog en geweld en zij die dat doen omdat ze om persoonlijke kenmerken (zoals hun geaardheid of religie) bedreigd worden. En hoewel de IND en deskundigen vrezen voor meer en langere procedures, maakt de wet gezinshereniging, en dus instroom, moeilijker.

Opvallend genoeg ging het deze week in Den Haag ook amper over hoe de nationale wetgeving zich verhoudt tot het Europese migratiepact, dat al in juni in Nederland wordt ingevoerd. Het overgrote deel van de maatregelen uit de gesneuvelde noodmaatregelenwet wordt namelijk ook van kracht via dat migratiepact – bijvoorbeeld het verdwijnen van de permanente verblijfsvergunning. Dat Brussel Den Haag heeft ingehaald met strenger asielbeleid laat het onvermogen zien van de politieke partijen om samen nog iets voor elkaar te krijgen: het pact werd in 2024 definitief en wordt nu van kracht, terwijl de Haagse discussies al jaren voortslepen.

Intussen schuiven ook de middenpartijen naar rechts op als het over asiel gaat. D66 werd vanwege de tegenstem in de senaat in het Kamerdebat beschuldigd van „verraad” (PVV) en „anarchisme” (BBB), maar de Tweede Kamerfractie blijkt bereid strenge nationale maatregelen te steunen. Zo zei Kamerlid Robert van Asten dat zijn partij met het afschaffen van de dwangsommen wil instemmen, en belangrijker: net als het CDA staat D66 open voor een regeling voor de ‘terugkeer-frustreerders’, een groep van een paar honderd ongedocumenteerden die hun eigen terugkeer actief tegenwerkt. Minister Van den Brink (CDA) beloofde hier „een zorgvuldig proces”, maar daarmee lijkt ook de steun van D66 voor een vorm van strafbaarstelling van illegaliteit binnen.

Gewelddadige protesten

Zo domineren maatregelen rond instroom en terugkeer de discussie, terwijl partijen het weinig hebben over de echte reden van het vastlopen van de asielketen: het tekort aan opvangplekken.

Omdat nog altijd te veel gemeenten geen of te weinig opvang aanbieden, komen het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) en welwillende gemeenten in de problemen. Zo moest het COA onlangs noodgedwongen opvanglocaties in Harderberg en Epe langer openhouden, tegen de gemaakte afspraken met deze gemeenten in. Het tekort aan opvangplekken loopt volgens berekeningen van het COA eind komende zomer op tot bijna achtduizend.  

Waar deze knellende situatie toe kan leiden was deze week zichtbaar in Loosdrecht, waar waarnemend burgemeester van Wijdemeren Mark Verheijen (VVD) inging op het verzoek van het COA om voor ruim honderd asielzoekers ‘spoednoodopvang’ aan te bieden in het grotendeels leegstaande gemeentehuis. „Onze gemeente heeft jarenlang niets gedaan en als ik nee zeg, moet een collega van mij twee keer ja zeggen”, legde Verheijen zijn besluit uit bij Nieuwsuur.

Na dagenlange gewelddadige protesten, waarbij de politie keer op keer moest ingrijpen, besloot Verheijen toch tot uitstel omdat de veiligheid op de opvanglocatie niet kon worden gegarandeerd. En van uitstel komt mogelijk afstel.

Asielminister Van den Brink zei „enorm veel respect” voor Verheijen te hebben en noemde hem „een burgemeester die een stap naar voren zet”. Maar in de Tweede Kamer klonk ook kritiek op de gang van zaken in Loosdrecht, waar de inwoners pas op het laatste moment hoorden dat er een groep asielzoekers zou komen. Helaas in de huidige omstandigheden onvermijdelijk, gaf Van den Brink aan. „We zien op allerlei plekken dat het schuurt en knelt, maar we zullen dit met elkaar moeten oplossen.”

Een van die oplossingen is toepassing van de spreidingswet, die gemeenten wettelijk verplicht opvang te bieden en asielzoekers eerlijk over het land moet verdelen. Ook rond deze wet voerde Den Haag de afgelopen jaren een jojo-beleid dat in gemeenten eerder meer onrust dan oplossingen bracht: het kabinet-Rutte IV kreeg de wet door de kamers, waarna het kabinet-Schoof de wet alweer wilde intrekken voordat deze effectief kon worden toegepast. Gevolg: permanente chaos in plaats van stabiliteit in de opvang.

De komende maanden worden in dat opzicht spannend voor asielminister Van den Brink. Hij heeft gezegd de dwang uit de wet te gaan toepassen als het nodig is, maar ziet dat ook als laatste redmiddel omdat het de maatschappelijke onrust rond asiel nog verder kan doen oplaaien. De minister zal veel telefoontjes en zeggingskracht nodig hebben om lokale politici én burgers te overtuigen van het eerlijk verdelen van de lasten.