Trump maakt iets nieuws mee: een hard nee uit Europa

„Nee.” Dat hoorde Donald Trump nog niet vaak uit Europa. De Europeanen beloofden de Amerikaanse president braaf hun defensiebudgetten te verhogen. Ze accepteerden een scheve handelsdeal en noemden die „gebalanceerd”. Ze spraken hem zelden tegen als hij zich laatdunkend uitliet over de leiders en legers van Europa. 

Maar maandag klonk uit de ene na de andere Europese hoofdstad datzelfde woord: nee. Trump wil dat de NAVO-landen meehelpen bij het beschermen van scheepvaart in de Straat van Hormuz. Maar een voor een maakten regeringsleiders duidelijk dat ze geen rol voor zichzelf of de NAVO zien bij het ontzetten van de Straat van Hormuz, ondanks dreigende taal uit Washington. Als de NAVO-landen de VS niet te hulp schieten, zei Trump zondag tegen de Financial Times, zou dat „zeer slecht voor de toekomst van de NAVO” zijn. 

„Dit is niet onze oorlog”, zei de Britse premier Keir Starmer afgemeten. „Deze oorlog is geen aangelegenheid van de NAVO”, zei de Duitse bondskanselier Friedrich Merz, na een bezoek van premier Rob Jetten aan Berlijn. „Er liggen geen NAVO-landen aan de Straat van Hormuz”, constateerde EU-buitenlandchef Kaja Kallas koeltjes. 

Steeds stelliger trokken de bondgenoten zo een streep, als een koor dat steeds luider klonk – zo snel dat een aantal er nog aan moest wennen. Wie ’s ochtends minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) beluisterde bij zijn aankomst in Brussel voor een overleg met zijn Europese collega’s, kon horen dat „Nederland overal het gesprek over wil voeren” en dat het kabinet „zou gaan verkennen wat er eventueel kan”.  

Aan het eind van de middag, na afloop van het beraad, klonk Berendsen een stuk stelliger over een militaire missie naar de straat van Hormuz. „Dat zie ik op dit moment absoluut niet gebeuren”, zei de minister. „In de huidige situatie zie ik niet hoe we dat vorm zouden kunnen geven op een veilige manier.” 

Niet eens door Trump geïnformeerd 

Ook voor Europa staat veel op het spel in de Straat van Hormuz. De blokkade door Iran jaagt de wereldwijde olieprijzen omhoog en raakt ook de voedselprijzen, doordat belangrijke grondstoffen voor kunstmest uit de Golf komen. De Amerikaans-Israëlische aanvallen op Iran en de Iraanse reactie kunnen een vluchtelingenstroom naar Europa op gang brengen. En de oorlog dreigt nu al tot terroristische acties op Europese bodem te leiden. 

Toch willen de Europeanen zich niet zomaar branden aan een conflict dat zij niet ontketend hebben. „De NAVO is een defensie-alliantie, geen interventie-alliantie”, zei  Merz in Berlijn. „We zijn ook niet geconsulteerd voor het begin van deze oorlog. De vraag is ook niet ‘hoe’ Duitsland deel wordt van deze oorlog, want dat gaat niet gebeuren.” 

Daarmee raakte Merz aan een zere plek, een bron van ergernis die veel van zijn collega’s delen. Allemaal zien ze dat met Trump in het Witte Huis de crises zich in een slopend ritme aaneenrijgen. Het jaar begon met Venezuela. Op Venezuela volgde Groenland. Op Groenland volgde Iran. Aan die cyclus zijn ze noodgedwongen gewend geraakt. 

Traditionele bondgenoten van de VS in Europa hebben ook geleerd dat Trump hen niet beschouwt als partners maar eerder als ondergeschikten, die hij desnoods met dreigementen, straffen of chantage zijn wil probeert op te leggen. Toch voelde de oorlog met Iran als een nieuw dieptepunt in de Atlantische verhoudingen. 

Voorheen zou een Amerikaanse president voorafgaand aan een invasie proberen met argumenten en zachte dwang bondgenoten aan zijn kant te krijgen. Trump gaat graag zijn eigen gang en draaide de werkwijze om. Hij viel, met Israël, Iran aan zonder zijn bondgenoten ook maar te informeren. Zijn minister van Oorlog, Pete Hegseth, zette de traditionele bondgenoten weg als watjes die zouden aarzelen om geweld te gebruiken. 

Nu de Iran-expeditie uit de hand loopt, worden diezelfde bondgenoten alsnog opgetrommeld. Naast de Europeanen vroeg Trump China om hulp, omdat het land volgens hem in hoge mate afhankelijk is van olietransporten door de Straat van Hormuz. 

Lees ook

De crisis rond de Straat van Hormuz werpt een schaduw over de gesprekken tussen China en de VS

De oogst van de strategie was nihil. China hield zich op de vlakte. Duitsland en Frankrijk zeiden niets te voelen voor het sturen van schepen, evenals Japan. Frankrijk zou alleen bereid zijn om schepen naar de Rode Zee, dus niet naar de Straat van Hormuz, te sturen als bescherming van de koopvaardij, en bovendien pas na de gevechten.  

De EU heeft op dit moment al een operatie in en rond de Rode Zee, genaamd Aspides, die bescherming moet bieden tegen terreuraanvallen. Volgens Kallas moet die missie versterkt worden, „maar de lidstaten hebben geen trek” deze missie uit te breiden naar de Perzische Golf. „Niemand wil actief betrokken worden in deze oorlog”, aldus de buitenlandchef.

Benarde positie voor Trump 

Met nieuwe uithalen probeert Trump de hulp alsnog af te dwingen. „We beschermen jullie al veertig jaar en nu zeggen jullie: we raken liever niet betrokken”, zei de president maandag over zijn bondgenoten. „Jullie willen niet betrokken raken in iets heel kleins, waar niet veel zal worden geschoten. Ze hebben niet veel munitie meer over.” 

Trump zit in een benarde positie. Hoe harder hij om hulp roept, hoe meer hij moet erkennen dat het de VS niet lukt de blokkade in zijn eentje te beëindigen. Achter de schermen is die realisatie er wel: de gezaghebbende publicatie Axios meldt dat Trumps eigen ambtenaren rekening houden met een blokkade die nog maanden duurt. 

Maar zwakte tonen, dat is niet aan Trump besteed. Vandaar dat hij de roep om bijstand niet presenteert als een noodkreet, maar als iets heel anders: een loyaliteitstest van zijn bondgenoten – alsof de Amerikanen het eigenlijk prima alleen af kunnen.

Het geeft hem ook een verklaring voor de afwijzing van het verzoek om bijstand, wat hij maandag al deed. „Omdat ik al jaren zeg dat als we ze ooit nodig zouden hebben, ze er niet zullen zijn.” 

Met medewerking van Nynke Verschuer in Berlijn.