‘Je kunt dit niet meer afdoen met brandstichting of een incident’

Twee explosies, kort na elkaar, op een synagoge in Rotterdam en een Joodse school in Amsterdam. Geen gewonden, wel materiële schade en een verhoogd gevoel van onveiligheid bij vertegenwoordigers van Joodse organisaties. „Dit is de fysieke manifestatie van jodenhaat”, zei voorzitter Chanan Hertzberger van het Centraal Joods Overleg (CJO) vrijdag, naar aanleiding van de brandstichting voor de deur van de synagoge aan het A.B.N. Davidsplein in Rotterdam.

Een tweede explosie volgde in de nacht van vrijdag op zaterdag bij de buitenmuur van het Cheider, de enige Nederlandse orthodox-joodse school in Amsterdam-Buitenveldert. Het schoolbestuur en het CJO hebben op deze aanslag nog niet gereageerd, orthodoxe joden houden zich zaterdags strikt aan de sabbatsrust.

Vice-voorzitter Hans Weijel van het CJO zag de aanslag in Rotterdam al als „onderdeel van een patroon”. In de afgelopen week waren er ook in het Belgische Luik en in de Amerikaanse staat Michigan incidenten bij synagogen en werd in Londen een aanslag verijdeld. In Luik vond in de nacht van zondag op maandag een explosie plaats die de ramen van de voorgevel van een synagoge wegblies. Er vielen geen gewonden. In Amerika reed een gewapende man donderdag in op een synagoge in een voorstad van Detroit.

Bart Wallet, hoogleraar Joodse studie aan de Universiteit van Amsterdam, zegt zaterdag ook dat er een „patroon dat aan het ontstaan is.” De materiële schade bij het Cheider was beperkt, „maar je kunt dit niet meer afdoen met brandstichting of een incident.”

De Israëlische minister van Buitenlandse Zaken stelde dat er een „epidemie van antisemitisme rondwaart in Nederland.” De Nederlandse minister van Justitie, David van Weel (VVD), beaamde dat niet. Hij zei wel dat „de veiligheid van Joodse burgers een groeiend probleem is” in Nederland. Hij beloofde alles in het werk te stellen de veiligheid te garanderen van Joodse instellingen en burgers.

De reeks explosies roept volgens hem herinneringen op een eerdere golven van aanslagen, zoals in 2014 en 2015 toen aanhangers van Islamitische Staat (IS) gecoördineerde aanslagen pleegden op Joodse doelwitten. Synagogen, een museum en een supermarkt in Parijs, Brussel en Kopenhagen. „En daar vielen wél doden bij”, zegt Wallet. Vanaf die tijd is de „knop omgegaan” en is de de Nederlandse overheid actief joodse instellingen en evenementen gaan beveiligen. „Voorheen was beveiliging uitsluitend een verantwoordelijkheid van de joodse gemeenschappen zelf.”

De beveiliging in Amsterdam was al opgeschaald na de aanslag in Rotterdam, liet burgemeester Halsema van Amsterdam zaterdagochtend weten. Het stadsbestuur kondigde extra maatregelen aan, en op landelijk niveau is inmiddels een strategisch team ingesteld, de Nationale Staf Grootschalig Bijzonder Optreden (NSGBO), laat de politie weten.

Volgens Wallet is niet duidelijk of er een vorm van organisatie achter de aanslagen zit. „Het verband tussen de aanslagen in Europa en het geweld in het Midden-Oosten wordt snel gelegd.” Israël en Amerika voeren sinds twee weken grootschalig aanvallen en bombardementen uit op Iran. „De strategie van het Iraanse regime is de strijd te verbreden en te verplaatsen naar Zuid-Amerika en Europa. „Het is een reële angst dat het Iraanse regime de brandstichters een handje helpt.”

Overigens sluit hij ook niet uit dat het copy-cat-gedrag is. „Dit soort aanslagen verloopt meestal in golven.” Als de aanslagen internationaal georganiseerd blijken, moet ook de aanpak ertegen internationaal gecoördineerd worden, zegt hij.

In Rotterdam zijn vier verdachten opgepakt van 18 en 17 jaar oud. In Amsterdam wordt naar twee verdachten gezocht op een motorscooter, die gefilmd zijn door bewakingscamera’s.

Voor Jaïr Stranders, bestuurslid van een aantal progressief Joodse gemeenschappen in Nederland was het geen kwestie óf er een aanslag zou komen in Nederland, maar wanneer. „De brand bij de Joodse school is gewelddadig bedoeld en heeft de Joodse gemeenschap in het hart geraakt, in Buitenveldert waar veel Joden wonen.” Hij vindt het „voorstelbaar” dat er een link gelegd wordt met de oorlog die Israël voert met Iran. „Maar er is altijd wel een aanleiding te vinden om haat op joden af te reageren. De oorlog tegen Iran legitimeert op geen enkele manier dat agressie tegen Israël wordt gebotvierd op Joden. Blijf van ons en onze gebouwen af.”

Ook hoogleraar Bart Wallet kwalificeert de aanslagen als „vintage antisemitisch”. „Geloof en volk, volk en regering, alles raakt vermengd en de uitkomst is dat alle joden verantwoordelijk worden gesteld.” In Nederland wonen ruim 50.000 joden, slechts twintig procent daarvan is volgens Wallet georganiseerd, deels liberaal, deels orthodox. „Maar ook mensen die nooit in een synagoge komen trekken zich deze gerichte aanvallen aan.”