Te weinig kerkgangers, te veel kerken. ‘Hier wordt al bijna 600 jaar gekerkt. Moeten wij dan nu het gebouw afstoten?’

1 uur geleden 1

Bij de bouw in de veertiende eeuw was de Adriaanskerk in Dreischor eigenlijk al te groot, vonden mensen in de omgeving. Tegenwoordig is de kolossale kerk (voorheen katholiek, tegenwoordig protestants) midden in het Zeeuwse dorp in de gemeente Schouwen-Duiveland zeker te groot. Een gemiddelde kerkdienst wordt bijgewoond door twintig mensen, misschien 35 als het druk is. „Als het gaat om inwoners van Dreischor zelf, dan zitten er maximaal tien”, zegt voorzitter David van de Velde van de kerkenraad van de gemeente Dreischor-Noordgouwe.

En dat terwijl er zeker 350 mensen passen in de kerk die in het midden van het ringdorp staat. Maar Dreischor telt ongeveer negenhonderd inwoners en veel van hen gaan niet meer naar de kerk. Bij een kerkdienst wordt alleen het voorste deel van de kerk gebruikt, het koor. Van de Velde: „Dan zetten we de stoelen neer in een halve cirkel. De predikant staat achter een tafel. Dat volstaat al voor ons clubje.” De vele houten banken daarachter blijven leeg.

Van lieverlee merk je: de kerk is van iedereen

De protestante gemeente is om die reden al gefuseerd met die van het dorp verderop, Noordgouwe. Diensten vinden de ene week in Dreischor plaats, de andere week in Noordgouwe. Maar met zo weinig kerkgangers is het moeilijk om twee kerken overeind te houden. Voor de Adriaanskerk zal daarom een nieuwe bestemming gezocht worden. Binnen vijf jaar moet duidelijk worden welke dat is.

Het is een lot dat veel kerken in Nederland al hebben ondergaan en vele nog zullen ondergaan. De ontkerkelijking gaat door en er zijn te veel kerken voor te weinig gelovigen.

Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

In 2018 maakte het kabinet geld vrij om de toekomst van religieus erfgoed in kaart te brengen. De verwachting is dat de daling van het aantal kerkgebouwen de komende jaren doorzet. Met name bij de grootste kerkgenootschappen, de protestantse en de rooms-katholieke kerk, wordt verwacht dat „mogelijk tot circa 75 gebouwen per jaar” buiten gebruik zullen raken.

Dat blijkt uit een analyse uit 2024 van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed naar aanleiding van de kerkenvisies die verschillende kerkgemeenten hebben ingeleverd. Daarbij zijn regionale verschillen zichtbaar. Het bisdom Roermond verwacht bijvoorbeeld dat de komende tien jaar verspreid over Limburg 150 katholieke kerken hun deuren sluiten en dat er in 2045 nog maar zo’n honderd kerken open zijn.

Zeeland is de enige provincie waar alle gemeenten een kerkenvisie hebben opgesteld, vertelt de voormalig projectleider bij Erfgoed Zeeland Jan van de Voorde. De documenten hebben allemaal geleid tot aanbevelingen. „De cruciale vraag is nu: wat gaan de eigenaren van kerkgebouwen en gemeentebesturen daarmee doen?”

Van de 382 kerkgebouwen in Zeeland worden er nog ongeveer 250 als kerk gebruikt, zegt Van de Voorde. „Daarvan komt binnen nu en vijftien jaar de helft leeg te staan. Het betekent dat er voor veel kerkgebouwen een andere functie moet worden gezocht.”

In Dreischor heeft de protestante gemeente een groot voordeel, vertelt voorzitter David van de Velde. „En dat is dat we niet per se armlastig zijn. Door nalatenschappen uit het verleden kunnen wij de kerk voorlopig nog onderhouden. Maar die luxe positie wordt wel steeds minder.” Omdat de kerk een monumentaal gebouw is, draagt het Rijk ook bij aan het onderhoud.

In 2013 is de stichting Vrienden van de Adriaanskerk opgericht. Voorzitter Willem Hesseling: „De kerk kost ontzettend veel geld en moet onderhouden worden. Met de stichting wilden we kijken hoe we die gelden binnen konden krijgen.”

Rommelmarkt, concert, wijnproeverij

Sindsdien worden er verschillende evenementen georganiseerd in de kerk. Concerten, rommelmarkten, wijnproeverijen. Andere kerken huren het gebouw soms, net als de gemeente Schouwen-Duiveland. De ‘Vrienden van’ is niet religieus gebonden. Hesseling: „Het is een groep mensen die puur vanuit het cultureel erfgoed en vanuit het dorp een warm hart hebben voor deze kerk, omdat die zo prachtig is.”

Van de Velde: „Die gebouwen, dat is een uitdaging. Maar dat kunnen we nog best een poosje volhouden. Waar we eerder op stuk lopen, is dat we geen kerkgangers meer hebben en vooral geen bestuurskracht meer. Onze kerkganger is gemiddeld zeventig jaar. En dat zijn mensen die ook niet meer echt geneigd zijn om in een kerkbestuur plaats te nemen. Of ze hebben dat allemaal al een keer gedaan.”

Daarnaast zie je dat kerken tegenwoordig zich ook meer en meer ontwikkelen tot een dorpshuis

Vroeger had een kerk een aparte status, zegt Hesseling. Een gebouw waar je, als je niet kerkelijk was, niet snel kwam. „Maar van lieverlee merk je: de kerk is van iedereen. Je kunt er op verschillende manieren naar kijken. Je kunt het koppelen aan het religieuze aspect, maar we merken zelf dat de kerk veel meer dan alleen die religieuze gemeenschap kan vertegenwoordigen. De kerk is ook van dit dorp.”

Henk de Roest, hoogleraar praktische theologie en medeauteur van het handboek Meer dan hout en steen. Handboek voor sluiting en herbestemming van kerkgebouwen, spreekt over „emotioneel eigenaarschap”. Een kerkgebouw brengt een besef mee van iets wat groter is dan het alledaagse leven, zegt De Roest. „En daarnaast zie je dat kerken tegenwoordig zich ook meer en meer ontwikkelen tot een dorpshuis.” Met een vergrijzende doelgroep en minder kerkgangers zijn kerken hun blik aan het verbreden. „Hoe kunnen we samen dit gebouw betekenisvol laten zijn voor de bredere gemeenschap?”

Anna-Bonifatiuskerk in Amsterdam

De laatste viering in de katholieke Anna-Bonifatiuskerk in Amsterdam was op 3 december 2023. Het pand, uit eind negentiende eeuw, is inmiddels verkocht. Het traject voorafgaand aan de sluiting was lang, maar zorgvuldig, vertelt bestuurslid Paul Proost van het samenwerkingsverband Clara-Franciscus in Amsterdam, onderdeel van het bisdom Haarlem-Amsterdam.

„We zijn in 2018 gaan nadenken over de toekomst van onze kerk omdat we aantal problemen tegenkwamen”, zegt Proost. Het kerkbezoek liep terug. Tegen de tijd dat de kerk daadwerkelijk sloot, kwamen er nog ongeveer 35 tot 45 mensen naar de viering op zondag. De financiële tekorten werden groter, de energierekening werd hoger en het aantal vrijwilligers kleiner.

De Anna-Bonifatiuskerk werkte al samen met de Gerardus Majellakerk. Die kerk, gebouwd in 1992, heeft een kleine kerkzaal en is goedkoper in het onderhoud. De Anna-Bonifatiuskerk werd te koop gezet en de gelovigen verhuisden naar de Gerardus Majellakerk. Inmiddels is er een samenwerkingsverband van vijf katholieke kerken in Amsterdam-Oost,
-Zuidoost, Diemen en Duivendrecht. Want hoewel het nu goed gaat, zijn er tegelijk ook zorgen. Sluiting is niet meteen aan de orde. Maar is het openhouden van de vijf samenwerkende kerken in de toekomst nog wel realistisch?

Ontkerkelijking

De ontkerkelijking in Nederland is „echt heel sterk”, zegt Joris Kregting, onderzoeker bij de Radboud Universiteit Nijmegen. Het aantal mensen dat betrokken is bij een kerk wordt al decennialang minder. „Op basis daarvan kun je makkelijk redeneren dat het op een gegeven moment niet meer lukt om kerkelijke structuren, gebouwen en personeel vol te houden. Ze zijn gebouwd op een moment dat driekwart van de Nederlanders bij een kerk zat in het weekend. Nu is dat nog geen 15 procent.”

In zo’n kerk zit natuurlijk ontzettend veel emotie

Uit onderzoek blijkt dat generatie Z meer openstaat voor religie dan de generaties daarvoor. Kregting: „Die heropleving moeten we ook weer niet overdrijven. Het is niet zo dat er nu zo’n grote nieuwe toestroom is dat die kerkgebouwen weer bestaansrecht hebben. Zeker als je kijkt naar katholieke en protestantse kerken, dan is de uitstroom door sterfte veel groter dan dat er nieuwe mensen binnenkomen.”

Maar is het erg dat een kerk zijn deuren moet sluiten? Kregting: „Ik denk uiteindelijk toch wel. Want komt er iets voor in de plaats? Je kunt veel vinden van een kerkgemeenschap, maar ze brengen wel mensen bij elkaar. En ze roepen op om je voor elkaar in te zetten, denk aan naastenliefde. Als je het zo bekijkt, dan vind ik het wel zonde.”

‘Zonder de lasten’

In Dreischor zijn verschillende opties mogelijk voor de Adriaanskerk. Er zijn diverse organisaties waarmee de kerkenraad in gesprek is. Van de Velde: „We willen graag de kerk op het dorp laten blijven, maar dan zonder de lasten van het gebouw.” In een ideale situatie zou een ander eigenaar zijn van de kerk moeten worden, maar kan de protestantse gemeente er op zondag nog wel een kerkdienst vieren.

Van de Velde: „In zo’n kerk zit natuurlijk ontzettend veel emotie. We hebben als kerkenraad ook wel eens tegen elkaar gezegd: zijn wij dan precies degenen die in onze periode het besluit moeten nemen dat die deur op slot moet? Er wordt hier al bijna zeshonderd jaar gekerkt. Moeten wij dan nu die beslissing nemen om die kerk af te stoten? Dat is ontzettend moeilijk.”