Tweedelingen

Het praat zo makkelijk, zeggen: er zijn twee soorten mensen, bijvoorbeeld: bewaarders en opruimers. Of mensen die zich schamen en mensen die zich schuldig voelen. Bij allerlei onderwerpen lijkt zo’n tweedeling overzicht te bieden en je voelt je ook meteen geneigd om je tot een bepaald kamp te bekennen, zeker tegenover iemand die dat ook doet. Maar na een poosje denk ik toch altijd: nu ja, ik voel me vaak schuldig, maar ik schaam me ook best makkelijk. En ik ben zeker geen verzamelaar, ik gooi wel dingen weg, maar als je mijn voorraadkast ziet bijvoorbeeld, dan heb je niet bepaald de indruk van iemand die voortdurend opruimt.

Dus zoals gebruikelijk was ik weer naar het midden gekropen, althans naar het niet helemaal zus maar ook niet helemaal zo. Het is geen hoog gewaardeerde houding, hoezeer je die ook op probeert te sieren met het woord ‘nuance’. In Openbaringen staat: ,,Zo dan, omdat gij lauw zijt en noch heet, noch koud, zal Ik u uit mijn mond spuwen.”

Er zijn dingen genoeg waar je niet lauw over moet zijn, ik hoef ze niet eens op te noemen, iedereen die het nieuws een beetje volgt weet waar het over gaat. Dan gaat het om standpunten of waarden die onder druk ondubbelzinnig verdedigd moeten worden. Niemand gaat een spandoek vol kliederen met overwegingen. Maar loop je even niet in de protestmars (of zit je even niet keihard te tieren boven de nieuwsvoorziening van dienst) dan valt er soms zoveel toe te voegen aan een standpunt dat het standpunt zelf lichtelijk uit beeld dreigt te verdwijnen.

Slampampers en versierders

En toch is dat juist, wil ik volhouden, mits de oorspronkelijke waarde (democratie, rechtvaardigheid, mededogen enzovoort) maar het uitgangspunt blijft. Er zijn geen ‘twee soorten’. Er is een bijna oneindige hoeveelheid schakeringen en vermengingen en juist dat maakt de wereld interessant. Tweedelingen zijn nuttig, maar au fond heel wat saaier dan ‘noch heet, noch koud’, en ze zijn ook de waarheid niet.

Bioloog Theunis Piersma, onlangs in NRC geïnterviewd door Gemma Venhuizen, ziet het ook zo, hoezeer hij ook ondubbelzinnig de waarde van natuur verdedigt. Toch wil hij af van de ‘nature versus nurture’-tegenstelling: „Het is niet of-of maar en-en. We moeten af van de dichotomieën in ons denken. Mens versus dier, bezield versus onbezield: wie houden we nu voor de gek?” Dieren zijn geen automaten terwijl mensen zelf nadenken; Piersma kan de gevolgen van het nadenken en handelen van de mensen bijna niet meer verdragen en gaat nauwelijks nog voor zijn plezier naar buiten; ‘te veel landschapspijn’. We hebben onze eigen omgeving zo verschraald en verkaald en vergiftigd dat dieren noch mensen er prettig in kunnen wonen. We kunnen niet eens meer de eieren van onze vrijzinnig opgevoede kippen eten omdat we de bodem zo erg vergiftigd hebben dat alles vol PFAS zit. (Zoek hier de nuance.)

Piersma verzet zich tegen het doelmatigheidsdenken waarmee we de natuur bekijken en waarmee we in feite alles bekijken. ,,Alsof een koolmees acht eieren legt in plaats van zeven of negen omdát het voordeliger zou zijn.”

In Trouw stond een verrukkelijk stuk van bioloog Frans van der Helm dat daar op aansloot: koolmezen, en andere vogels ook, versieren hun nesten met zinloze dingetjes als kleurige veertjes of weerkaatsende stukjes plastic. Gewoon, omdat dat leuk staat. Biologen die er tóch iets nuttigs in willen zien veronderstellen dat het vrouwtje, dat meestal het nest bouwt, een voorkeur heeft voor zo’n versierend mannetje. Want je hebt twee soorten koolmeesmannetjes: slampampers en versierders…