Tyn Wybenga mag doen wat hij wil met het legendarische album van jazzgitarist Pat Metheny. ‘Zij doen nu het zware werk’

Om zes uur ’s ochtends landt de Amerikaanse jazzgitarist Pat Metheny (71) op Schiphol. Nog geen paar uur later zit hij met gitaar op schoot op het podium van de uitgestorven Ronda-zaal van TivoliVredenburg in Utrecht. Een muts over zijn woeste grijze haardos, korte broek, sneakers, een geruit overhemd. Voor hem staat het Brainteaser Orchestra van jazzcomponist en arrangeur Tyn Wybenga (33) – ook met mutsje, een sampler en een keyboard. Rechts op een verhoging vier blazers, links vier strijkers, dan de vibrafonist, gitarist, bassist en drummer. Het internationale collectief groeide de afgelopen jaren uit tot een van de avontuurlijkste jazzorkesten van Nederland, met een eigen vocabulaire waarin jazz, elektronica, sampling en hedendaagse compositietechnieken in elkaar overvloeien als lagen in een voortdurend veranderend klanklandschap.

Pat Metheny, vingervlugge alleskunner met louter verslavende riffs en onnavolgbare lijnen voor generaties gitaristen, oogt ontspannen bij de repetitie. Alsof een nachtvlucht vanuit Amerika weinig meer is dan een langere treinreis. Die avond vliegt hij nog door naar Aarhus in Denemarken voor een show.

Dit jaar is het precies vijftig jaar geleden dat zijn Bright Size Life verscheen, het album waarmee een twintigjarige Pat Metheny, drummer Bob Moses en de toen nog vrijwel onbekende, later roemruchte jazzbassist Jaco Pastorius zich in één klap de jazzgeschiedenis in speelden. De debuutplaat uit 1976 groeide uit tot een maatgevende klassieker. 

Maar gitaarvirtuoos Pat Metheny beschouwt het allerminst als een monument. De albums van Metheny, maatgever in de gitaarjazz op grote internationale podia, voelen áltijd als een grote reis – „als een novelle van jazz”, zei pianist Brad Mehldau eens tegen NRC. „Ik wist eerlijk gezegd niet eens dat die plaat al vijftig jaar oud was”, zegt Metheny zelf droogjes tussen de repetities in Utrecht door. „Dat voelt helemaal niet zo.”

Dat Bright Size Life juist in het jubileumjaar van North Sea Jazz terugkeert, is een interessante artistieke keuze: niet als integrale herhaling van een klassieker, maar geïnterpreteerd door een nieuwe generatie. Op Metheny’s verzoek wordt het geen nostalgische reconstructie. Liever een nieuwe blik op die muziek : Bright Size Life Reimagined.
„Voor mij zijn mijn oudere stukken puur een fundament. In de loop der jaren heb ik daar kamers aan toegevoegd, een verdieping erop gebouwd, misschien een kelder erbij. Maar het blijft hetzelfde bouwwerk.”
Zijn boodschap aan orkestleider Tyn Wybenga, die zijn vroege werk nu op eigen wijze heeft aangepakt, is dan ook helder: do your thing and go crazy.

Elektronische orkestrale kleuren

Hij kende Tyn Wybenga’s vernieuwende Brainteaser Orchestra al en herkent in de Nederlandse Wybenga iets wat hij bewondert bij een klein aantal musici dat niet alleen muziek schrijft, maar ook een gemeenschap rondom een artistieke visie weet op te bouwen. „Muzikanten als John Zorn doen dat. Sun Ra deed dat. Louis Cole doet dat. Ze creëren een vocabulaire dat anderen leren spreken. Tyn doet hetzelfde.” Alleen een visie is niet voldoende. „Gekke ideeën zijn niet zo moeilijk. Maar Tyn is ook gewoon een uitstekende muzikant. Wat hij doet heeft inhoud.”

Lees ook

Wie is jazzbelofte Tijn Wybenga? NRC volgde hem drie dagen

Voor componist en dirigent Tyn Wybenga, die zijn elektronische orkestrale kleuren de afgelopen jaren ook al voor het Metropole Orkest combineerde met muzikanten Ambrose Akinmusire, Lizz Wright en Avishai Cohen, was het voorstel aanvankelijk onwerkelijk. Hij kende de beroemde plaat uiteraard, maar had niet verwacht ooit met Metheny aan diens debuut te mogen sleutelen. „Pat zei: ik weet wat jullie doen. Jullie trekken geen pak aan om voor je ouders te spelen. Jullie doen echt je eigen ding. Dus ga ervoor. Er is geen grens aan hoe ver je kunt gaan”, zegt hij in Utrecht, na afloop van de repetitie.

Dat vertrouwen werkte even bevrijdend als verlammend. Wybenga lacht: „Als iemand als Pat Metheny zegt dat alles mag, dan moet je het vervolgens ook echt gaan bedenken.”

‘A little ginger between the sushi’

Even later blijkt een vergissing ineens precies goed te werken. Metheny zet in voordat de strijkers hun entree hebben. „Dat werkte eigenlijk fantastisch”, zegt Wybenga. „Dat houden we zo.”

Het hart van het project is ‘Midwestern Nights Dream’. Daar komen het verleden van Bright Size Life, de nalatenschap van de uitzonderlijk talentvolle maar veel te vroeg overleden (hij werd slechts 35 jaar) bassist Jaco Pastorius en Wybenga’s eigen muzikale sample-universum samen. Voor het stuk maakte hij een nieuwe introductie uit gesamplede fragmenten van Metheny’s eigen gitaarspel op het album. De samples worden omgekeerd afgespeeld en vormen een gelaagd klankbeeld waar het orkest zich langzaam doorheen beweegt. Vanuit die textuur ontvouwt zich de melodie. Wybenga transcribeerde de oorspronkelijke opname volledig en bouwde daar nieuwe ritmische patronen, harmonische verschuivingen en een opbouw omheen die onmiskenbaar Brainteaser Orchestra ademt.

Tijdens de doorloop is alles nog volop in beweging. Metheny vertelt dat hij ‘Midwestern Nights Dream’ destijds eigenlijk anders had willen opnemen. Bright Size Life werd slechts in zes uur vastgelegd.
Nu, vijftig jaar later, probeert hij alsnog vorm te geven aan de manier waarop hij het stuk altijd voor zich heeft gezien, met meer improvisatie.

Tyn Wybenga met het Metropole Orkest tijdens North Sea Jazz 2024.

Foto Andreas Terlaak

Kaarsje voor Jaco

Het slot krijgt extra emotionele lading. Onder de melodie die Metheny ooit voor Jaco Pastorius schreef, verschijnen nieuwe harmonisaties, waarna fragmenten van Pastorius’ eigen lijnen uit de oorspronkelijke opname opduiken. „Een soort remembering Jaco Pastorius-moment”, noemt Wybenga het. „Een kaarsje voor Jaco.”

Metheny hoeft niet na te denken. „I love that idea.”
Wybenga glimlacht. „Zie het als een kleine hug.”

Want Bright Size Life is niet alleen het verhaal van een jonge Pat Metheny. Het is ook het verhaal van Jaco Pastorius. Toen Metheny hem leerde kennen in Miami, kende vrijwel nog niemand de bassist. Hij haalde hem naar Boston, waar zijn trio met ook drummer Bob Moses al snel de aandacht trok. „Jaco was een van mijn beste vrienden ooit”, zegt Metheny. Hij spreekt met warmte over de bassist, maar ook met melancholie. „Ik kende hem voordat al die Jaco-verhalen en zijn psychische problemen begonnen. De persoon die je hoort op Bright Size Life is niet de legende die mensen ervan gemaakt hebben. Dat is de vriend die ik kende.”

Zijn herinneringen aan de opnamesessies nabij Stuttgart, december 1975, zijn nog altijd haarscherp. Metheny was amper twintig jaar oud. Voortdurend onderweg met gitaar. „Boston was eigenlijk alleen de plek waar mijn antwoordapparaat stond.” Bij de opnames speelde vibrafonist Gary Burton, bij wie een jonge Metheny ooit in de band begon, een cruciale rol. Hoewel hij nooit officieel als producer werd vermeld, beschouwt de gitarist hem wel degelijk als de architect achter de plaat.
Burton bleef hem aansporen om te schrijven, te schrappen en opnieuw te beginnen. „Gary zei altijd: misschien krijg je in je leven maar één kans om een plaat te maken. Zorg dan dat het díe plaat is.”

Het platenlabel ECM wilde liever de gevestigde bassist Dave Holland inzetten. Metheny: „Maar Gary zei: als je dit trio met die Jaco niet inzet, ben je gek.”