Voor Jetten is verruimen van het begrotingstekort geen taboe, voor VVD nog altijd wel

3 uren geleden 1

Het zijn in de politiek nogal eens de terloopse opmerkingen die de breuklijnen zichtbaar maken. Zo zei Rob Jetten (D66) donderdag in zijn eerste debat als premier dat hij zal kijken of „aanpassingen” aan „het financiële kader dat er nu ligt vanuit het coalitieakkoord” nodig zijn, om meerderheden te halen in beide Kamers.

Hoewel de Tweede Kamer tijdens de tweede dag van het debat over de regeringsverklaring fel interrumpeerde, kwam er op die toezegging van de premier geen enkele reactie. Dat terwijl Jetten en passant de spelregels voor de begrotingspolitiek van zijn kabinet leek te verleggen.

In het financiële kader is besloten dat de uitgaven van de overheid in 2030 moeten leiden tot een begrotingstekort van 2,1 procent. Het had een verspreking kunnen zijn, maar bronnen rondom Jetten bevestigen: de premier vindt het aanvaardbaar als het begrotingstekort oploopt tot boven die 2,1 procent, als de oppositie dat nodig vindt.

Daarmee creëert Jetten ruimte voor zichzelf om met de kritische oppositie te onderhandelen. Die oppositie heeft zelf voltallig een motie aangenomen, op 3 februari, waarin ze de financiële kaders van het kabinet naast zich neerleggen. Zij vinden: de afspraken van de coalitie zijn voor de oppositie niet heilig.

Kaders oprekken of spelregels veranderen

Ingewijden bij het CDA lezen de uitspraak van Jetten donderdag als een poging om de financiële afspraken op te rekken. Voor het CDA is dat geen probleem. Maar wel voor die andere coalitiepartner, de VVD.

Op 4 februari, vlak na de presentatie van het coalitieakkoord, zei VVD-onderhandelaar Eelco Heinen (inmiddels opnieuw minister van Financiën) tegen NRC dat onderhandelingen over de begrotingsruimte „in de coalitie” niet aan de orde zijn. „Daar hebben we natuurlijk afspraken over gemaakt.”

En ook op achtergrondbasis zeggen VVD’ers dat er beslist geen sprake kan zijn van het oprekken van de begrotingsruimte. Dat er discussies zijn over hóé het geld wordt binnengehaald en uitgegeven, vinden ze logisch. Maar het begrotingstekort laten oplopen zien ze als het veranderen van de spelregels: dat doe je niet.

De VVD, die zijn strenge imago belangrijk vindt, staat binnen de coalitie alleen in deze discussie. Zo vonden D66 en CDA dat sommige uitgaven moeten tellen als investeringen, zoals in onderwijs. Die leveren op termijn geld op, dus dan is het gerechtvaardigd om het tekort op te laten lopen. Dat kwam naar voren in hun ‘ambitieuze agenda’, die zij opstelden voordat de VVD aan tafel kwam. Volgens D66 en CDA kon het begrotingstekort, conform de kaders van de Europese Unie, oplopen tot 3 procent.

Dat document vormde het startpunt voor de onderhandelingen met de VVD. Ingewijden vertellen dat de partij hard heeft gestreden om de begrotingsruimte in te perken en dacht dat díé discussie afgerond was.

Weinig afspraken rigide

Maar in het tijdperk van het minderheidskabinet-Jetten zijn weinig afspraken rigide. Jetten zei donderdag dat de coalitiefracties „heel herkenbare eigen politiek zullen bedrijven, omdat dat ook leidt tot een meer open debat”. Want: „De coalitiefracties mogen ook weleens onderling met elkaar van mening verschillen.”

Jetten toonde zich ook in andere kwesties flexibel. Hij liet weten „pas op de plaats” te maken met de verhoging van de pensioenleeftijd. Al staat het in het coalitieakkoord, er is ruimte voor de oppositie om de plannen om te gooien. Die beweging maakte hij onder grote druk. De oppositie is al weken zeer kritisch op dat plan.

Woensdag maakten de SGP en Groep Markuszower bekend een deal met de coalitie te hebben gesloten. Het kabinet gaat onderzoeken of bijvoorbeeld voor mensen met zware beroepen de pensioenleeftijd lager kan komen te liggen. Zo’n onderscheid tussen zware en niet-zware beroepen is volgens onderzoekers haast onmogelijk te maken, maar dat speelde in het debat amper een rol.

Jetten kon verrassen

Toch kon Jetten de Kamer ook verrassen, bleek in het AOW-debat. De snellere verhoging van de AOW-leeftijd levert in het huidige voorstel na verloop van tijd 2,7 miljard euro op. Klaver vroeg zich af of de oppositie dekking moet vinden, als die verhoging niet doorgaat.

Jetten stelde Klaver gerust: een dekking zou níét nodig zijn, zei hij. Die inschikkelijke reactie van de premier verraste Klaver, en hij reageerde alsof Jetten níét wilde meebewegen. Hij vond Jetten alsnog „toondoof” zei hij.

Premier Jetten bewoog niet alleen maar mee met de oppositie: sommige plannen, maakte hij duidelijk, zijn onbespreekbaar. Zoals de afbouw van de hypotheekrenteaftrek, waarvan de VVD heeft afgedwongen dat die niet doorgaat. Het beperken daarvan zou veel geld opleveren, toch wilde Jetten er niet over in gesprek. Hij weet dat dat bij de VVD héél gevoelig ligt.

Ook Laurens Dassen (Volt) kreeg een harde ‘nee’ toen hij vroeg of de defensie-investeringen niet meer gefinancierd moeten worden uit grote vermogens en uit erfbelasting. Hij herinnerde Jetten eraan dat de komende jaren 240 miljard euro van de „babyboom-generatie” naar volgende generaties gaat. En daar zou je volgens de Volt-leider ook geld vandaan kunnen halen.

De progressieve D66-leider Jetten had in zijn verkiezingsprogramma zelf ook gezet dat de erfbelasting „moderner en progressiever” moet. Maar donderdag zei de premier Jetten kortaf: „Er is bewust voor gekozen om dat niet op te nemen in het coalitieakkoord.”