Waarom Japanners naar heiligdommen gaan zonder religieus te zijn

Veel Japanners noemen zichzelf niet religieus. Toch doen ze massaal mee aan rituelen die wel religieus van aard zijn.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Op nieuwjaarsdag bezoeken miljoenen mensen in Japan een Shinto-heiligdom. Ze bidden er voor geluk, gezondheid of succes. In de zomer keren veel Japanners terug naar hun geboorteplaats om tijdens Obon hun voorouders te eren. Ook hebben veel families thuis een altaar. Toch noemt een groot deel van de deelnemende mensen zichzelf niet religieus.

Dat lijkt vreemd, maar volgens nieuw onderzoek is het vooral een kwestie van hoe je religie meet. In Japan lopen geloof, rituelen en identiteit namelijk lang niet altijd netjes gelijk op. Iemand kan zichzelf niet-religieus noemen, maar wel meedoen aan boeddhistische of Shinto-rituelen. Ook kan iemand zich verbonden voelen met meer dan één traditie zonder dat als probleem te zien.

Leestip: Zelfs atheïsten in seculiere landen vinden eigenlijk dat religie beter is

Onderzoekers Koki Shimizu van Doshisha University en Yoshihide Sakurai van Hokkaido University onderzochten dit met gegevens uit een landelijke enquête uit 2024. De studie verscheen in het Journal for the Scientific Study of Religion. In totaal werden de antwoorden van 3947 mensen geanalyseerd. De onderzoekers keken naar drie dingen: wat mensen zichzelf noemen, welke rituelen ze uitvoeren en wat ze geloven over goden, geesten en het hiernamaals.

Anders ervaren

Uit de studie komt een opvallend beeld naar voren. Ongeveer 40 procent van de ondervraagden noemt zichzelf atheïst of niet-religieus. Maar veel van hen doen wel mee aan rituelen. Zo bezocht 84 procent van de groep zonder religie een heiligdom rond nieuwjaar. Ook deed 53 procent van hen mee aan Obon, het jaarlijkse ritueel waarbij voorouders worden herdacht. Bij mensen die zich verbonden voelen met boeddhisme, Shinto of andere Oost-Aziatische tradities lagen die percentages nog hoger.

Volgens Shimizu laat dit zien dat religie in Japan vaak anders werkt dan in veel westerse landen. “Het geloof in goden en het hiernamaals is divers en sluit niet netjes aan bij bestaande categorieën van religieuze identiteit”, zegt hij. “Deze resultaten laten zien dat religiositeit in Japan vaak wordt uitgedrukt via culturele gebruiken en geërfde tradities, en niet zozeer via het aanhangen van een officieel geloof of via lidmaatschap van een instelling.”

Voorouderverering

Daar komt nog iets bij. Het Japanse woord shūkyō, dat vaak wordt vertaald als “religie”, roept bij veel Japanners vooral het beeld op van georganiseerde geloofsgemeenschappen. Denk aan groepen met duidelijke regels en een exclusieve leer. Alledaagse gebruiken rond Shinto, boeddhisme of voorouderverering passen daar voor veel Japanners niet vanzelf in. Daardoor kunnen mensen actief deelnemen aan rituelen en zichzelf toch zonder aarzeling niet-religieus noemen.

Ook het persoonlijke geloof bleek veel minder eenduidig dan vaak wordt gedacht. Sommige niet-religieuze respondenten gaven aan te geloven in meerdere goden of geesten. Anderen twijfelden juist. Weer anderen geloofden niet in een leven na de dood. De onderzoekers zagen hetzelfde bij andere groepen: ook onder christelijke respondenten kwamen opvattingen voor die niet precies passen bij de officiële geloofsleer. Dat onderstreept volgens de studie dat identiteit, geloof en praktijk in Japan losser met elkaar verbonden zijn.

Grote verschillen

De studie wijst bovendien op een probleem voor wetenschappers. De manier waarop je een vraag stelt maakt in Japan enorm veel uit. Vraag je of iemand “in een religie gelooft”, dan krijg je hele andere antwoorden dan wanneer je vraagt welke religie iemand “heeft” of “volgt”. In sommige onderzoeken wordt daardoor bijna 90 procent van de Japanners als niet-religieus gezien. In andere onderzoeken ligt dat aandeel veel lager, rond de 40 procent.

“Dit inzicht kan helpen om toekomstige enquêtes over religie, spiritualiteit en waarden beter te ontwerpen en beter vergelijkbaar te maken tussen culturen”, zegt Shimizu. Dat is belangrijk, omdat veel vragenlijsten nog uitgaan van een westers beeld van religie. Daarin hoort bij het woord ‘religie’ vaak het hebben van een duidelijk geloof en het regelmatig beoefenen daarvan. In Japan past dat model maar beperkt.

Shimizu besluit: “Een meer genuanceerde omschrijving van Japanse religiositeit kan bijdragen aan betere gesprekken over religie in de media en in de klas.” Dat maakt de studie niet alleen interessant voor sociologen, maar ook voor iedereen die wil begrijpen hoe mensen wereldwijd omgaan met geloof, traditie en betekenis.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Waarom zijn vrouwen religieuzer dan mannen? en ‘Ongelovig Nederland’ is stiekem nog lang niet klaar met religie . Of lees dit artikel: Religie is nog niet weg: ‘aantal gelovigen in rijke landen neemt komende 20 jaar toe’ .

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: