Waarom we telkens dezelfde fouten maken (en hoe je dat kunt doorbreken)

Het is een populair idee dat je leert van je fouten. Maar wie het wereldnieuws volgt, zal regelmatig denken: klopt dat wel? En terecht. Want leren van fouten is eigenlijk ontzettend moeilijk, blijkt uit onderzoek.

Hoe komt dat? Wat doe je eraan? En welke lessen liet ik zelf liggen?

Probleem 1 – Fouten bieden weinig informatie

Of je nu elektricien, chirurg of opperbevelhebber in het leger bent, in vrijwel alle vakgebieden zijn meer manieren om een klus fout aan te pakken dan om het goed te doen. Dat heeft gevolgen voor de ‘informatiewaarde’ van een fout.

Denk voor de grap even zoals een informatietheoreticus zou doen. Stel je voor dat je als ondernemer kunt kiezen uit tien mogelijke strategieën, waarvan er slechts één werkt. Kies je toevallig meteen de succesvolle optie, dan levert dat veel informatie op. Het aantal mogelijkheden vermindert in dat geval van tien naar een.

Maar maak je een foute keuze, dan brengt dat het aantal keuzemogelijkheden slechts van tien naar negen. Tja, daar heb je minder aan.

Ik heb deze theorie vaak in de praktijk gebracht tijdens het klussen in huis. Met name voor het YouTube-tijdperk, op momenten waarop ik te trots was om mijn handige schoonvader te bellen, ontdekte ik de ene na de andere foute manier waarop je doe-het-zelfprojecten kon aanpakken.

Probleem 2 – Mazzel maskeert onze fouten

Je leert pas iets van je fouten als het écht fout gaat. Dat is – heel kort samengevat – de stelling van risico-onderzoekers Robin Dillon en Catherine Tinsley. Als we foute beslissingen nemen of andere domme dingen doen, maar het loopt met een sisser af, dan blijken we daar psychologisch net zo op te reageren als op succes.

We zijn bijvoorbeeld niet gemotiveerd om uit te zoeken wat er mis had kunnen gaan en daarvan te leren. Sterker, zeggen Dillon en Tinsley, near-misses – waarbij het dus nét goed ging – leiden juist tot het nemen van meer risico’s in de toekomst.

Ook dat is herkenbaar. In mijn studietijd begon ik geregeld flink te laat met leren voor een tentamen. Tijdens het blokken dacht ik nog geregeld: dit moet ik anders aanpakken in de toekomst. Maar wanneer ik het tentamen dan toch haalde, was ik dat voornemen meteen weer vergeten en startte ik de volgende keer nóg later met studeren. Pas toen ik een zware onvoldoende scoorde bij een vak dat ik belangrijk én leuk vond, beterde ik mijn leven. Een beetje.

Probleem 3 – Fouten maken je van slag

Je leert minder van fouten dan van successen omdat fouten je ego bedreigen. Dat ontdekten psychologen Lauren Eskreis-Winkler en Ayelet Fishbach. In hun experimenten kozen proefpersonen telkens uit twee antwoorden. Daarna kregen ze te horen of hun antwoord goed of fout was. Omdat er maar twee opties waren, werd het eerste probleem dat ik beschreef – dat fouten meestal minder informatiewaarde hebben dan successen – slim ondervangen.

Desondanks deden de proefpersonen die goed antwoordden het bij een herhaling beter dan zij die fout antwoordden. Dat komt doordat fouten bedreigend zijn, zeggen de onderzoekers. Falen tast onze eigenwaarde aan, waardoor we mentaal afhaken. We verliezen de motivatie om te leren en negeren de informatie die een fout oplevert.

Te veel negatieve feedback bij werken aan een doel, zeggen Eskreis-Winkler en Fishbach, kan er zelfs toe leiden dat we er helemaal mee stoppen. Ik moest denken aan mijn armzalige pogingen om gitaar te leren spelen. Mijn oefensessies waren zo’n kwelling voor het gehoor en mijn ego, dat het instrument al snel in een hoek lag te verstoffen.

Praktisch

Hoe kunnen we toch iets leren van onze vergissingen, dwalingen en flaters? Drie praktische adviezen.

Volgens de eerdergenoemde Eskreis-Winkler en Fishbach helpt het om psychologisch afstand te nemen. Hoe doe je dat? Bestudeer fouten van anderen: van collega’s of andere teams. Dan zit je ego minder in de weg. Het helpt ook om klinisch en technisch te kijken naar onze eigen fouten. Niet: waarom was ik zo dom? Maar: waarom functioneerde deze aanpak niet? En: wat zou beter werken?

Ook de context is belangrijk. Volgens klassiek onderzoek van onderwijspsycholoog Carol Dweck kun je werken vanuit een prestatiedoel of een leerdoel. In het eerste geval wil je laten zien wat je al kunt. In het tweede geval wil je jezelf verbeteren. Om te kunnen leren van fouten, moet je een leercontext creëren waarin mensen niet slechts applaus krijgen bij goede prestaties, maar juist worden beloond als ze nieuwe dingen proberen, falen, evalueren en groeien. De grote kunst is om dit soort kennis te vertalen naar vaste routines, bijvoorbeeld in het teamoverleg op je werk. Routines die het normaal en psychologisch veilig maken om samen te leren van fouten. Zoals een ‘leerervaring van de maand’, waarbij iedereen iets deelt. Of een after action review na elk relevant project.

Vaak wordt gezegd dat de geschiedenis leert dat we niets leren van de geschiedenis. En in veel gevallen klopt dat ook. Maar wat is er op tegen om te proberen de uitzondering te zijn? Dus met je eigen clubje klein beginnen met een aanpak waarvan je wel iets leert. Gewoon proberen, bijsturen en moedig voorwaarts gaan.