Wat is de impact van de energiecrisis op Europa? Wie zijn de winnaars en verliezers?

Sinds Israël en de Verenigde Staten op 28 februari Iran aanvielen, is het transport van olie en gas door de Straat van Hormuz vrijwel stil komen te liggen – met een grote prijsstijging tot gevolg. Uit Azië, de bestemming van zo’n 80 procent van de fossiele brandstoffen die door de Straat van Hormuz gaat, kwamen vorige week al de eerste geluiden over deproblemen: in Bangladesh ging benzine op rantsoen, in Pakistan zijn de scholen dicht en moeten mensen thuiswerken. 

Hoewel het in Europa nog lang niet zo ver is, worden ook hier landen fors geraakt door de gevolgen van de oorlog. Daarom spreken Europese leiders donderdag en vrijdag op de EU-top in Brussel over maatregelen om de dreigende energiecrisis te beteugelen. Wat is de impact van de moeilijk toegankelijke Straat in Hormuz precies op de energievoorziening van Europa en zijn de gevolgen voor elk land hetzelfde?

Energie-afhankelijkheid 

In 2024 produceerde de Europese Unie 43 procent van zijn energie zelf, 57 procent werd geïmporteerd uit landen buiten de Unie, zo blijkt uit cijfers van Eurostat. Die import bestaat vrijwel volledig uit fossiele brandstoffen en is hoog, zegt Chris Rosslowe telefonisch. Volgens de senior analist bij energiedenktank Ember Energy zijn alleen Zuid-Korea en Japan sterker afhankelijk van geïmporteerde fossiele brandstoffen dan de Europese Unie. „Dat maakt Europa kwetsbaar voor veranderingen op de markt van fossiele brandstoffen”, zegt Rosslowe.

In de huidige situatie wordt Europa harder getroffen door prijsstijgingen dan door energietekorten, omdat de Europese landen hun fossiele grondstoffen amper uit het Midden-Oosten halen, legt Rosslowe uit. Wel komt zo’n 5 procent van de totale Europese gasimport uit Qatar, in de vorm van lng. Dat kan Europa deels opvangen met gasvoorraden, al waren die aan het begin van de crisis minder gevuld dan gemiddeld.

Dat de prijs nu de grootste uitdaging is voor Europa, maakt deze energiecrisis anders dan de vorige, die uitbrak na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne begin 2022. De grote Europese afhankelijkheid van Russisch gas vormde toen een acuut probleem, omdat dit gas zo snel mogelijk uitgefaseerd moest worden. Bovendien kon de EU destijds uitwijken naar het Midden-Oosten, maar nu is opnieuw bij Rusland aankloppen voor de meeste EU-lidstaten geen optie. 

„Een ander belangrijk verschil is dat we er veel beter voor staan als het gaat om alternatieven voor olie en gas dan vijf jaar geleden”, zegt Rosslowe. De energiecrisis van 2022 gaf namelijk een impuls aan de energietransitie omdat veel landen destijds beseften dat hernieuwbare energie niet alleen voordelen biedt op het gebied van klimaat, maar ook op het gebied van veiligheid. „Dat is sinds de vorige crisis een vaststaand feit.” 

Er volgde een „boom” op het gebied van hernieuwbare energie, voornamelijk in de zonne-energiesector, zegt Rosslowe. „Nu hebben we een elektriciteitsmarkt met een groter aandeel hernieuwbare energie, wat Europa zou moeten helpen beschermen tegen problemen met de stroomprijzen.” Ook zijn er tegenwoordig meer technologieën gebaseerd op alternatieven voor olie en gas, zoals elektrische auto’s. „Die kunnen de impact ook helpen verzachten.” 

Toch hebben de versnelde energietransitie en het uitwijken naar andere gasleveranciers – voornamelijk de VS, al kwam er vorig jaar ook nog steeds lng uit Rusland – de kern van het probleem nog niet opgelost, schreven analisten van denktank Bruegel vorige week in een rapport. Zolang Europese landen fossiele brandstoffen blijven gebruiken voor hun energievoorziening, blijft de afhankelijkheid.

Lagere behoefte aan gas en steenkool

De verschillen in de energy dependency rate – het percentage energie dat geïmporteerd moet worden – en in de maatregelen die zijn getroffen sinds 2022, zijn groot tussen Europese landen. Rosslowe noemt Spanje als voorbeeld van een land waar zeer snelle groei van de hernieuwbare energiesector plaatsvond.

Die ontwikkeling zorgt ervoor dat Madrid er nu in slaagt de stroomprijs relatief laag te houden. Dat heeft te maken met de manier waarop elektriciteitsmarkten zijn georganiseerd, legt Rosslowe uit. Simpel gezegd: de elektriciteitsprijs wordt bepaald door de duurste producent die op een bepaald moment nodig is om aan de vraag te voldoen. De markt maakt eerst gebruik van goedkope, hernieuwbare of nucleaire energie. Als de vraag daar te groot voor is, komen gas en steenkool in beeld. Deze producenten vragen hogere prijzen en dat bepaalt vervolgens de stroomprijs voor de hele markt. 

„Spanje heeft die koppeling doorbroken, omdat er steeds vaker voldoende hernieuwbare energie is om aan de vraag te voldoen”, zegt Rosslowe. Dat maakt de behoefte aan gas of steenkool veel lager, en daarmee de prijs. Volgens berekeningen van Ember Energy had Spanje in 2021 nog in 50 procent van de uren gas en steenkool nodig om aan de vraag te voldoen, dat is nu 15 procent. Ter vergelijking: in Duitsland is dat in 40 procent van de uren, in Italië maar liefst 90 procent. 

In de Scandinavische landen is de energieafhankelijkheid ook laag, zegt Rosslowe: „Deze landen halen het grootste deel van hun elektriciteit uit waterkracht. Daardoor gebruiken ze niet zoveel gas en dat maakt ze beter beschermd.” Daarbij zijn Denemarken en Noorwegen koploper op het gebied van elektrische auto’s. Ember becijferde dat elektrische voertuigen in Denemarken in 2024 een olieverbruik hebben voorkomen dat gelijkstaat aan 11 procent van de Deense olie-import.

Al tijdens de oliecrisis in de jaren zeventig besloot Frankrijk dat het onafhankelijker moest worden op het gebied van energie, waarop het land kerncentrales ging bouwen. Doordat zo’n 70 procent van de elektriciteitsproductie uit nucleaire energie wordt gehaald, is de Franse energy dependency rate relatief laag: 42 procent in 2024. President Macron klopte zichzelf onlangs nog op de borst door te zeggen dat de kerncentrales Frankrijk deels beschermen tegen „de geopolitieke schokken”.

Het kerncentralepark is echter verouderd – reden voor Macron om na de invasie in Oekraïne een renaissance van de nucleaire sector aan te kondigen (lees: meer reactoren en oude reactoren die langer openblijven). En helemaal onafhankelijk is Frankrijk zeker niet: voor de productie van kernenergie is uranium nodig (uit onder andere Niger) en het importeert al zijn olie en gas. Sinds 2022 is Franrijk wel gaan diversifiëren om de afhankelijkheid van Rusland te verminderen: het haalt nu meer olie en gas uit onder meer Noorwegen, de VS en Algerije.

Floor Bouma

italieDe terugkeer naar Russisch gas is niet geheel taboe

Italiaanse energierekeningen behoren tot de hoogste in Europa. Hoewel de elektriciteitsbehoefte vorig jaar voor 41 procent werd ingevuld door hernieuwbare energiebronnen (vooral waterkracht en zonne-energie), leunt Italië sterk op geïmporteerd gas. Dat maakt Rome kwetsbaarder dan andere grote Europese landen.

Na de invasie van Oekraïne vergrootte Italië de energie-import uit Algerije, Azerbeidzjan en Qatar. Die tijdelijke oplossing werd structureel. Dat deze landen ook bepaald geen democratieën zijn, leidt ertoe dat voor een deel van de Italianen een terugkeer naar goedkoper Russisch gas geen taboe is. De rechtse regering van Meloni wil hier niets van weten, met uitzondering van de pro-Russische vicepremier Salvini. De regering-Meloni denkt verder niet aan een accijnsverlaging op brandstof, maar wil de energierekening met gerichte bonussen verzachten.

Ine Roox

Verenigd koninkrijkDe groei van duurzame energie vlakte de afgelopen jaren af

Het Verenigd Koninkrijk importeert 44 procent van zijn energie, vooral fossiele brandstoffen. Gas en olie komen niet meer uit Rusland, maar uit de VS en Noorwegen. Van de jaarlijkse energieconsumptie bestaat bijna 22 procent uit hernieuwbare energie. De oorlog in Oekraïne en het besef over de kwetsbaarheid van energie-import dat daardoor loskwam, hebben daar weinig effect op gehad. De grootste stijging vond al eerder plaats, tussen 2010 en 2020, toen vooral windenergie en bio-energie (energie opgewekt met biologische brandstoffen als maïs of suikerbiet) een sterke groei doormaakten. De afgelopen jaren is die groei afgevlakt.

Alle politieke partijen vinden dat het VK meer eigen energie moet produceren. Maar over de manier waarop verschillen ze van mening. Op rechts vinden de Conservatieven en Reform UK dat het VK de olievelden in de Noordzee verder kan exploiteren. „Maak een einde aan de net zero-waanzin”, zeggen de Tories. Links (Labour, de Groene Partij) wil juist meer groene energie.

Annemarie Kas

Toen de Russische president Poetin in 2022 de gaskraan naar Duitsland begon dicht te draaien, haastte de toenmalige Economieminister Robert Habeck (Groenen) zich naar Qatar. Daar sloot hij een deal: Qatar zou vanaf dit jaar lng leveren aan Duitsland, zij het in kleine hoeveelheden (zo’n 3 procent van het jaarlijkse gasgebruik).

In Duitsland zucht vooral de industrie onder de hoge gasprijzen. De voornaamste energiebron is sinds drie jaar wind, gevolgd door kolen en zonne-energie (in 2025 goed voor respectievelijk 32 procent, 24 procent en 17 procent).

Aan het pompstation hebben de Duitsers het bijzonder zwaar, volgens de huidige Economieminister Katherina Reiche (CDU). „De prijzen aan de pomp zijn in Duitsland sterker gestegen dan elders”, zei Reiche dinsdag. „En de oliebedrijven hebben daarvoor geen afdoende verklaring.” Reiche wil de tankstations op korte termijn verbieden de prijzen meer dan eens per dag te verhogen.

Nynke van Verschuer

hongarije en slowakijeOrbán en Fico willen niet onafhankelijk worden van Rusland

Waar EU-lidstaten na de invasie van Oekraïne zo snel mogelijk onafhankelijk wilden worden van Rusland, bewandelde Hongarije de omgekeerde weg door alleen maar meer olie en gas uit Rusland te importeren. Het land vecht momenteel een ruzie uit met Oekraïne vanwege de Droezjba-pijpleiding, die Russische olie via Oekraïne naar Hongarije transporteert. De leiding is kapotgegaan na een Russische droneaanval, maar Oekraïne weigert die te repareren – tot woede van Boedapest.

Ook Slowakije ontvangt nog Russische olie en gas, meer dan het land zelf nodig heeft. Door gas door te voeren naar Oostenrijk verdient het land zo’n 500 miljoen euro per jaar. Vanwege de onrust in het Midden-Oosten voerde Slowakije de invoer van Russisch gas deze maand zelfs op.

Hongarije en Slowakije gebruiken het feit dat ze niet aan zee liggen en dus geen lng-haven kunnen aanleggen als argument voor de import van Russische energie. Maar in de praktijk blijken ze niet zo geïsoleerd als ze beweren: sinds het uitvallen van de Droezjba-pijpleiding haalt Hongarije olie uit Kroatië. Het is dan ook politieke onwil van premiers Orbán en Fico, die Poetin allebei regelmatig bezoeken, om onafhankelijk te worden van Rusland.

Mark Middel

Polen en de Baltische staten slaagden er verrassend snel in onafhankelijk te worden van Rusland na de grootschalige invasie in Oekraïne. Waar Polen voor 2022 nog voor ongeveer een derde van de energiebehoefte aan kolen, gas en olie importeerde uit Rusland, was dat twee jaar later al nagenoeg nul. Polen bouwde een lng-haven en importeert gas uit Noorwegen, de VS en Qatar. Bovendien is de verduurzaming eindelijk op stoom gekomen en bouwt het land zijn eerste kerncentrales. Toch blijft Polen fossielverslaafd: 85 procent van het energieverbruik komt uit fossiele brandstoffen, waarvan bijna de helft import is.

Ook de Baltische staten zijn niet meer afhankelijk van Rusland. Voor hen werkte het anders: zij waren nog verbonden aan Rusland via het elektriciteitsnetwerk. Sinds vorig jaar zijn ze gekoppeld aan het Europese netwerk. Letse elektromonteurs knipten letterlijk de hoogspanningskabels door die de Baltische staten verbonden met Rusland.  

Mark Middel