Wat is het verschil tussen het Europese migratiepact en de gesneefde asielnoodmaatregelenwet?

2 uren geleden 1

Nadat de ‘asielnoodmaatregelenwet’ dinsdag niet door de Eerste Kamer was gekomen, beloofde het kabinet snel nieuwe wetsvoorstellen om de ‘instroom’ van asielzoekers verder te beperken, bovenop het EU-migratiepact. Tegelijk klinkt vanuit D66 óók dat veel maatregelen uit de verworpen asielwet al worden ingevoerd via het EU-migratiepact. Hoe zit dat?

1Wat is het EU-migratiepact ook alweer?

Nadat in 2015-’16 veel migranten, onder wie Syrische oorlogsvluchtelingen, zonder visum naar Europa waren gekomen, begonnen EU-lidstaten naar elkaar te wijzen. In een aantal EU-landen, zoals Nederland en Duitsland, vonden ze dat landen aan de buitengrenzen asielzoekers onvoldoende screenden en te snel door lieten reizen, aan de randen van de Schengenzone vond men dat andere lidstaten onvoldoende solidair waren in het verdelen van asielzoekers over Europa.

Die tegenstelling werd, op papier, in 2024 beslecht met het EU-migratiepact. Dat bestaat uit negen verordeningen en een richtlijn, die op 12 juni ingaan. Aan de buitengrenzen moeten migranten zonder visum snel worden gescreend, wie weinig kans maakt op asiel wordt teruggestuurd. Wie wel kans maakt op asiel, moet eerlijk over Europa worden verspreid. Al kunnen lidstaten ook geld betalen in plaats van opvang regelen. Daarvoor kiest Nederland, staat in het coalitieakkoord, „zolang de opvangketen in Nederland niet op orde is”.

In april keurden de coalitiepartijen en een deel van de rechtse oppositie het pact goed in de Tweede Kamer, het moet nog door de Eerste Kamer. Grootste regeringspartij D66 stelt dat het pact „regie biedt op migratie”, de VVD noemt het „een belangrijke stap” om „meer grip op de asielstroom” te krijgen, „daarnaast blijven ook nationale maatregelen hard nodig”.

Hoofddocent internationaal en Europees migratierecht Salvatore Nicolosi van de Universiteit Utrecht is sceptisch. „Lidstaten hebben twee jaar gehad om hun opvangsysteem voor te bereiden op het EU-migratiepact, dat juist op hun verzoek erg restrictief is geworden, met alle risico’s van dien voor de mensenrechten van migranten, bijvoorbeeld als ze worden vastgehouden in de centra aan de buitengrenzen.”

2Welke ruimte heeft Nederland binnen het EU-migratiepact?

De ruimte die Nederland binnen de Europese regels heeft, vult het uiterst restrictief in, concluderen experts migratierecht die NRC sprak. Neem het ’tweestatusstelsel’, bedacht door toenmalig asielminister Marjolein Faber (PVV). Vluchtelingen die worden vervolgd wegens hun ras, geloof, seksuele geaardheid of politieke activiteiten, krijgen een A-status. Oorlogsvluchtelingen krijgen een B-status – hun gezinsleden mogen alleen nog overkomen als aan strikte voorwaarden wordt voldaan.

„Dat vult Nederland, tegen adviezen van bijvoorbeeld de Raad van State in, heel streng in”, zegt Tesseltje de Lange, hoogleraar Europees migratierecht aan de Nijmeegse Radboud Universiteit. „Ik verwacht dat veel mensen met een B-status zullen procederen om een A-status te krijgen. Dat legt een onnodige belasting op de IND en de rechterlijke macht.”

„Het EU-pact geeft nog veel ruimte aan lidstaten voor een eigen invulling, de zogenoemde optionele bepalingen”, zegt Karen Geertsema, universitair docent aan de Radboud Universiteit. „Zo verplicht het pact juridische counseling tijdens de bestuurlijke fase van de asielprocedure. In de huidige procedure biedt een asieladvocaat die rechtshulp, vanaf 12 juni is het plan dat de IND zelf de juridische counseling gaat verzorgen tot en met het interview (het nader gehoor).” Volgens Geertsema wordt het daardoor lastiger voor de asielzoeker om de nodige bewijsstukken zo snel mogelijk te verzamelen. Een asieladvocaat helpt daarbij. „Stel dat de asielzoeker na afwijzing van het asielverzoek het besluit bij de rechter aanvecht en dan met behulp van de advocaat alsnog de benodigde bewijsstukken kan overleggen, dan moet de rechter die stukken beoordelen en is de kans groot dat de zaak terug moet naar de IND of dat de rechter zelf vaststelt dat de persoon bescherming nodig heeft, er komt daardoor meer druk op de rechterlijke fase te liggen.”

Wordt iemand afgewezen, dan stuurt de IND ook niet langer een voornemen tot afwijzing. „Wil je tegen een afwijzing ingaan, dan moet je direct naar de rechter”, zegt Geertsema. „Dat het bestuurlijk proces wordt ingekort is efficiënt, maar doet afbreuk aan de rechtsbescherming van de asielzoeker. Het migratiepact geeft ruimte een aantal drempels weg te halen om sneller tot een afwijzing van een asielverzoek te komen.”

3Hoe verhouden de asielwetten zich tot het EU-migratiepact?

Toenmalig asielminister Marjolein Faber (PVV) had verwacht dat de asielnoodmaatregelenwet, die zij bedacht, al zou zijn goedgekeurd op het moment dat het EU-migratiepact in zou gaan. Daarom vermeldt de Uitvoeringswet bij het pact een deel van de weggestemde asielwetten, zoals inkorting van de geldigheid van verblijfsvergunningen van vijf naar drie jaar, die via deze omweg alsnog ingaan. Daarmee wordt, ondanks de weggestemde asielwet, het asielbeleid fors strenger. Wat de strafbaarstelling van mensen zonder verblijfspapieren betreft: in een Kamerdebat werd donderdag duidelijk dat een compromis binnen handbereik lijkt, door de strafbaarstelling mogelijk te maken van ongedocumenteerde mensen die terugkeer naar hun land van herkomst ‘actief tegenwerken’.

4Vermindert dit het aantal migranten dat naar Nederland komt?

Dat is wel de bedoeling, hoewel dit niet met zoveel woorden wordt gezegd. Het kabinet streeft naar „verminderde instroom van asielmigranten”, en noemt het migratiepact in het coalitieakkoord „een eerste grote stap om meer controle te krijgen over wie naar Nederland komt”. De Europese Commissie spreekt van migratie „op de lange termijn beheren en normaliseren”, „zonder dat daarbij onze Europese waarden worden verloochend”. Explicieter was VVD-Europarlementariër Malik Azmani tegenover NRC,vlak nadat het akkoord was bereikt. Het pact is er óók „op gericht om de asielinstroom naar Nederland te verlagen, doordat er minder mensen zullen doorreizen van Europese buitengrenzen”.

Experts wijzen op de onzekerheden: gaat het lukken om afgewezen mensen aan de buitengrenzen weg te sturen naar herkomstlanden of ’terugkeerhubs’? Zullen alle vluchtelingen zich wel netjes bij de centra aan de buitengrenzen melden? En wat als lidstaten opvangplekken weigeren, en landen aan de buitengrenzen mensen toch meer laten doorreizen naar Centraal- en Noord-Europa? Universitair docent immigratierecht Mark Klaassen van de Universiteit Leiden is sceptisch: „Van de plannen gaat een groot geloof uit van hoeveel je met wetgeving kunt veranderen.”