Wat zijn de gevolgen van laaggeletterdheid op de werkvloer?

Valt het u weleens op? Op toiletten in kantoorgebouwen of ziekenhuizen hangt tegenwoordig vaak geen lijst meer met de tijdstippen waarop die voor het laatst zijn schoongemaakt. Schoonmakers houden die tijden nu bij via een app op een tablet. Op het eerste gezicht misschien geen belangrijke verandering. Toch is het dat wel: werk wordt digitaler en daarmee groeit het belang van basisvaardigheden als lezen en schrijven. Medewerkers moeten vaker informatie lezen, beoordelen en digitaal communiceren. 

Ondertussen gaat de lees- en schrijfvaardigheid van Nederlandse jongeren steeds verder achteruit. Begin september komen de resultaten van het zogeheten PISA-onderzoek: de driejaarlijkse internationale studie van de OESO naar de vaardigheden van vijftienjarigen op het gebied van onder meer leesvaardigheid. Die bleek bij de laatste meting sterk gedaald te zijn en ligt zelfs onder het OESO-gemiddelde. Een op de drie leerlingen haalt het basisniveau niet meer en loopt daarmee het risico het onderwijs laaggeletterd te verlaten. De vrees is dat de leesvaardigheid de afgelopen drie jaar nog verder is verslechterd. 

Hier op de redactie wachten we met smart op de nieuwe PISA-resultaten. De verslechterende leesvaardigheid heeft immers grote gevolgen voor de economie. Zo kan dit de arbeidsproductiviteit verminderen, terwijl arbeidsproductiviteit juist een belangrijke motor is van economische groei en welvaart. Collega’s Marike Stellinga en Maarten Schinkel maakten hier al een uiterst boeiende aflevering over in hun podcast Zo Simpel is het Niet. 

In afwachting van de nieuwe resultaten ben ik alvast in de vraag gedoken welke gevolgen laaggeletterdheid heeft op de werkvloer. Mensen die niet goed kunnen lezen en schrijven, ziet de Stichting Lezen en Schrijven, verliezen sneller hun baan. Ze hebben minder werkplezier en een lagere arbeidsproductiviteit. Ze melden zich vaker ziek. 

Beroepen waar laaggeletterdheid vaak voorkomt, volgens de Stichting Lezen en Schrijven:

• Schoonmakers
• Hulpkrachten bouw en industrie
• Productiemachinebedieners
• Hulpkrachten landbouw
• Conciërges en teamleiders schoonmaak
• Keukenhulpen
• Assemblagemedewerkers
• Hoveniers, tuinders en kwekers
• Bouwarbeiders ruwbouw 
• Koks

Gepest

Dennis Bos (44) uit Emmen werkte jarenlang als lasser en plaatwerker in metaalfabrieken. Tot zijn 39e was hij laaggeletterd. Hij leerde niet goed lezen en schrijven doordat hij op de basisschool gepest werd, vertelde hij deze week aan de telefoon. Zelfs door de docent. Aan haar durfde hij geen vragen te stellen als hij iets niet begreep. Het pesten nam daarnaast zo veel mentale ruimte in beslag dat hij niet goed leerde lezen en schrijven. Zijn leesniveau bleef een lange tijd op het niveau dat basisschoolleerlingen hebben in groep 5. 

Dat had grote gevolgen. Omdat hij niet goed kon lezen en schrijven, moest hij op zijn werk continu alles onthouden. De veiligheidsvoorschriften. Recepten met ingewikkelde eenheden waarmee hij soms zware chemicaliën met elkaar moest vermengen. Welke chemicaliën je juist van elkaar gescheiden moet houden. De standen van lasapparaten. De namen van alle materialen. „Op een gegeven moment raakte ik zwaar overspannen”, vertelt Bos. „Ik was 24/7 bezig met alles proberen te onthouden. Dat werd te veel.” De eerste keer zat hij 2,5 maand in de ziektewet, waarna hij weer aan het werk ging. Maar de overspannenheid bleef terugkomen. „Dan zat mijn hoofd weer helemaal vol en kon er geen informatie meer bij.”

Soms ontstonden er onveilige situaties voor hemzelf en zijn collega’s. Zoals die ene keer dat hij een schriftelijke instructie had gekregen om te toeteren vóór hij een kraan bewoog. Die had hij niet helemaal begrepen, waardoor hij pas toeterde toen de kraan al in beweging was. „Het had niet veel gescheeld of een collega was aan de kraan gespiest.” 

Inmiddels werkt Bos niet meer in de metaalsector. Hij heeft slijtage aan zijn schouders. Werk in een fabriek is daarmee te zwaar. Die slijtage is het gevolg van jarenlang proberen te compenseren voor de laaggeletterdheid, zegt hij. „Ik was altijd bang om mijn baan te verliezen omdat ik niet goed kon lezen en schrijven. Daarom sprak ik de baas niet tegen, en nam ik zelfs extra werkzaamheden op me die eigenlijk niet gezond waren voor mijn lichaam. Ik tilde bijvoorbeeld balken van 210 kilo op mijn nek. En dat dan 25 keer.”

Bos werkt nu bij de gemeente Emmen, waar hij brieven herschrijft zodat laaggeletterde mensen ze ook begrijpen. Via de ggz kwam hij er op zijn 39e achter dat hij laaggeletterd was. Hij werd door de bibliotheek gekoppeld aan een zogeheten taalbuddy. Ze begonnen met samen kleuterboeken lezen. „Aan het begin kreeg ik meteen een verkrampte hand als ik een zinnetje op papier moest schrijven. Een bladzijde lezen ging heel moeizaam. Na drie maanden kon ik brieven van ambtenaren lezen.”

Door het verhaal van Bos ben ik benieuwd naar andere voorbeelden waarin laaggeletterdheid voor problemen zorgt op de werkvloer. Ik ben ook benieuwd naar het perspectief van werkgevers. Heeft u hier ervaring mee of ideeën over? En wat zou u nog meer willen weten over dit onderwerp? Laat het ons weten via s.moeliker@nrc.nl