Ouderen zien naar elkaar om in de ‘voorzorgcirkel’ – van meerijden naar verjaardagsfeestjes tot de kliko van de buurman langs de weg zetten

2 uren geleden 1

De katholieke ouderenbond van Cuijk had in 2018 een vraag voor streekgenoot Henk Geene. Zeg Henk, wil jij misschien iets betekenen voor ouderen in onze gemeente? Geene – gepensioneerd crisismanager in de zorg – ging meteen nogal fanatiek aan de slag. Hij belegde in twee jaar tijd twintig bijeenkomsten in de wijken van Cuijk en aangrenzende dorpen. Zo’n tweeduizend ouderen kwamen eropaf. Geene legde stellingen voor, legde z’n oor te luister, trok conclusies en ontwikkelde een concept dat aansloeg. Inmiddels wordt het toegepast in heel het land: de voorzorgcirkel.

Buurtbewoners die afspreken naar elkaar om te kijken, dat is de kern. Acht à vijftien mensen per cirkel, veelal ouderen. Afspraken worden niet vaag en algemeen opgesteld maar precies. Bij de oprichting van een cirkel laat je optekenen: ik kan buren een lift geven. Of: ik kan een lamp indraaien. De kliko langs de weg zetten. Twee à drie deelnemers bewaren het overzicht en bemiddelen tussen vraag en aanbod. De ‘verbinders’, in jargon. Ritje naar het ziekenhuis nodig? Je benadert de verbinder. Die belt vervolgens een buurtgenoot.

Nederland telt zo’n 1.500 cirkels, schat Geene (81). Hij is de tel kwijtgeraakt, zegt hij. Alleen al de regio rond Cuijk waar het allemaal begon – de gemeenten Bergen, Land van Cuijk en Gennep – passeerde onlangs de mijlpaal van honderd.

‘Waar het schip strandt’

Even terug naar het begin: wat stak Geene precies op van die bijeenkomsten met al die thuiswonende ouderen? Hij vroeg hun zich voor te stellen dat ze hulpbehoevender werden, afhankelijker van anderen, vertelt hij. Waar zouden ze dan de hulp zoeken? ‘Dicht bij huis, zolang het kan’, was opvallend vaak de repliek. In de eigen straat, de eigen buurt.

En Geene trok nog een les. Veel ouderen bleken het vraagstuk voor zich uit te schuiven. ‘Joh, ik ben toch nog gezond? Ik zie wel waar het schip strandt. En komt de nood aan de man, dan staat de verzorgingsstaat wel klaar.’

Dus niet, dacht Geene, gepokt en gemazeld in de zorg. Kenner van de groeiende personeelstekorten, het wegbezuinigen van de verzorgingshuizen, de vergrijzing en de toename van ouderdomskwalen. Die buurtcirkel, besefte hij, is hard nodig. Doelgroep: al die ouderen die een voorzorgmaatregel eigenlijk maar al te goed kunnen gebruiken.

De cirkels nemen vraagverlegenheid weg

De eerste cirkels verrezen in Cuijk en omstreken in 2020 en 2021. Welzijnsorganisatie Sociom zette ze op in samenspraak met bewoners, enige coronavertraging ten spijt. Geene en de mensen van Sociom constateerden al snel: het woord ‘zorg’ kunnen we tijdens bewonersbijeenkomsten beter mijden. Dat schrikt af. Buurtbewoners vrezen dan elkaar te moeten wassen. „Je moet het hebben over de container aan de weg zetten”, zegt Geene. „Iemand naar een verjaardagsfeestje brengen. Dáár gaat het om. De hand- en spandiensten.”

Geene publiceerde in 2020 een boek over het concept; er ontstond belangstelling, voorzorgcirkels werden opgericht in Deventer, Helmond, Almere. Overwerk heeft een grens, dacht Geene na jaren pionieren. In 2023 droeg hij de coördinatie over aan Nederland Zorgt Voor Elkaar, een platform van bewonersinitiatieven in welzijn, wonen en zorg.

Zorgverzekeraar VGZ investeerde „enkele tonnen” in het project. Ouderen die meer hulp behoeven en kampen met eenzaamheid, klopten steeds vaker aan bij de toch al overbelaste huisartsen, zo zag VGZ. Deze cirkels konden weleens helpen tegen hun eenzaamheid. Ook Zilveren Kruis sprong op de kar.

De koffieochtend

Goh, die voorzorgcirkel van Henk, dat is misschien wel wat voor mijn straat, dacht een zwager van Geene twee jaar geleden. Piet Broekmans heet hij, inmiddels 86 jaar oud, woonachtig in Cuijk, al ruim een halve eeuw in dezelfde twee-onder-een-kapwoning. Zijn straat organiseerde al een jaarlijkse borrel, maar dankzij Henk kende hij de logica van de voorzorgcirkel: hij raakte evenals enkele straatgenoten op leeftijd en dan is georganiseerde betrokkenheid geen slecht idee.

Twee buurvrouwen haakten aan, ze benaderden Sociom, een buurtbijeenkomst volgde, een paar straatgenoten wierpen zich op als ‘verbinder’ en nu ze toch bezig waren: zullen we elke woensdag samen koffie drinken? Een traditie was geboren. Piet Broekmans is elke woensdag van de partij.

Piet woont alleen, is weduwnaar sinds enkele jaren. Hij heeft een „redelijke” conditie en gezondheid, zegt hij. Hulp vanuit de cirkel heeft hij niet nodig, tot dusver. Maar het is „geruststellend”, zegt hij, „dat je op iemand kunt terugvallen als je echt hulp nodig mocht hebben”.

Anderen helpen deed hij al een paar keer. Postte een brief voor iemand in de straat die onlangs was geopereerd, reed naar de apotheek voor een buurvrouw van boven de negentig. Ze kreeg laatst ook hulp van een andere man in de straat. Die is „heel handig, heel behulpzaam.” Ze durfde niet meer de voortuin in, die was te modderig. „Toen heeft hij de sproeier afgehaakt.”

Een ‘moreel contractje’

„De cirkels nemen vraagverlegenheid weg”, zegt Geene, die is opgeleid als psycholoog. Die verlegenheid steekt gauw de kop op: kán ik nou wel van mijn buren vragen om voor mij naar de apotheek te rijden? Er kan zelfs angst spelen voor gezichtsverlies, want je stelt je kwetsbaar op en wie weet zegt je buurman nee.

Die dynamiek van verlegenheid en angst signaleerden onderzoekers van een Amsterdamse denktank onlangs bij het bestuderen van seniorenflats in de hoofdstad. De voorzorgcirkels ondervangen die dynamiek in zekere zin: buren sluiten een „moreel contractje”, zegt Geene. „Zo van: vanaf nu zijn we er voor elkaar in goede en slechte tijden. Vrijwillig maar niet vrijblijvend.”

Als je als dertiger in de file staat terug van je werk: wie haalt dan de kinderen van de opvang? Hoe mooi als buren dan helpen?

Wel is het van belang, zegt Geene, dat per cirkel „een zeker evenwicht” bestaat tussen vitale en kwetsbare ouderen. En zodra de cirkel gaat draaien en de hulp op gang komt, groeit het contact en krijgt de vraagverlegenheid, leert de ervaring, steeds minder kans.

Waar ligt de grens, qua burenhulp? Hoort lichamelijke hulp erbij? Echte zorg, dus? Steunkousen aantrekken, ogen druppelen? „Dat is niet de bedoeling”, zegt Broekmans. „Ja, misschien als je een zorgachtergrond hebt en laat weten dat je dat wilt doen. Maar ik vind dat meer een taak voor de thuiszorg.”

‘Bed opmaken, boterhammen smeren’

Ook Sociom uit de gemeente Land van Cuijk blijft zich richten op de praktische hulp, zegt projectleider Mirthe Verberkt. Sterker, in de cirkels in Land van Cuijk, Bergen en Gennep zijn nadrukkelijk ook jongere generaties welkom en die treden, zegt ze, ook steeds vaker toe. „Ouderen en hun volwassen kinderen wonen vaak niet bij elkaar om de hoek en dat heeft niet alleen gevolgen voor die ouderen”, zegt Verberkt. „Als je als dertiger in de file staat terug van je werk, wie haalt dan de kinderen van de opvang? Hoe mooi als buren dan kunnen helpen?”

En toch, het zou Henk Geene niet verbazen als in sommige cirkels op den duur ook zorg wordt verleend die lang was voorbehouden aan professionals. Nu al doen sommige verpleeghuizen onder druk van het personeelstekort een beroep op de familie van bewoners: kunt u misschien het bed opmaken? Boterhammen smeren?

Er ís dus al een glijdende schaal, zegt Geene. Wie weet gaat dat ook wat betekenen voor voorzorgcirkels, al bepalen de deelnemers dat altijd zelf, benadrukt hij. „Noem het een stip op de horizon.”