Wervelende Spinoza-musical van NITE in open lucht hamert op vrij denken

Bento is zijn tijd ver vooruit. In het Amsterdam van rond 1650, de Vereenigde Oostindische Compagnie en de pest, schopt hij tegen heilige huisjes. Zijn zus trouwt met een toekomstig rabbijn, maar als Joodse zoon (gevlucht uit Portugal) plaatst hij juist vraagtekens bij traditie en geloof. Bento wil vrij denken, zelf bepalen wat goed of slecht is, de wereld zien zonder dwingende geschriften. Hij begint te schrijven, een boek dat het fundament zal vormen onder het rationalisme. Vrienden noemden hem Bento; wij kennen hem als Spinoza.

Verslavend muziektheater maken over een zeventiende-eeuwse filosoof? Laat dat maar aan het Nationaal Interdisciplinair Theater Ensemble (NITE) over. Voor de jaarlijkse zomerproductie in het Amsterdamse Bos creëerden zij een wervelende voorstelling over Spinoza. De verteller van dit verhaal is een prostituee, losjes gespeeld door Malou Gorter, die in de ene na de andere extravagante outfit de aandacht naar zich toetrekt. Tussen de strenggelovigen en moraalridders is zij het licht, een vlinder, de ultieme vrijheid. In háár ‘huis’ filosoferen denkers die andere ideeën hebben, gedachtes die nog te revolutionair zijn voor de buitenwereld. Een van hen is Simon (een prachtige, zachte rol van Joes Brauers), die valt voor Bento voorbij zijn gedachtengoed, en hiermee een mooie liefdeslijn in de voorstelling brengt.

Acteur Olaf Ait Tami is de gedroomde hoofdrolspeler, met een prettige tekstbehandeling en krachtig spel. Als Bento is hij een vechter, met woorden. Hij weet precies welke weg hij wil gaan, is bereid alles te offeren voor zijn ideeën, om vrij te zijn.

Tegenover Bento staat zijn zus die trouwt met een hyperreligieuze man, gespeeld door Sarah Janneh. Vocaal is zij een van de hoogtepunten. De andere zus (fijne rol van Nimuë Walraven) strijdt op haar eigen wijze, niet zo fel als haar broer, maar door te experimenteren en zelfstandig een pad te kiezen, het juiste te doen – tot ze tegen de grenzen van haar positie als vrouw aanloopt.

Tegen populisme

Muzikaal slaat het Groningse stadsgezelschap de handen voor Spinoza ineen met HIIIT (voormalig Slagwerk Den Haag) en het Amsterdamse ensemble Het Muziek. Zij spelen een soundtrack die kolkt, met uithalen en knallende percussie en blazers. Er zijn aanstekelijke nummers die je zo meezingt, naast minder toegankelijke composities die de sfeer zetten en oppoken.

En dan zijn er nog de choreografieën van Roni Haver: even hoekige als soepele sequenties die over het toneel beuken, die de dansers van Club Guy & Roni laten dreunen en duiken. Ze zijn verrassend en houden de aandacht onvermoeibaar vast.

Uit Spinoza spreekt activisme. Het is een pleidooi tegen populisme, tegen het meedeinen met de massa, tegen de onderbuik en vóór zelf blijven nadenken, voor wetenschap. Een musical als antigif tegen extreemrechts geraaskal.