Zonder de juiste chips komt Musk niet ver: om ASML kan hij niet heen. (En dat geldt andersom ook)

Het is nog ochtend in Texas als Elon Musk donderdagmiddag om tien over vijf inlogt bij de ASML Technology Conference. Dat is het jaarlijkse treffen in de Brabanthallen in Den Bosch waar ingenieurs van de chipmachinefabrikant kennis uitwisselen en zich op de toekomst beraden.

Eén dag voordat hij met SpaceX de grootste beursgang tot nu toe verwacht te maken, maakt de rijkste man op aarde vijftig minuten vrij voor een virtueel praatje bij de Europese hightechreus ASML. Dat heeft alles te maken met Musks Grote Plan: datacenters in de ruimte, zelfrijdende auto’s op straat en robots in winkels, fabrieken, ziekenhuizen en huishoudens. Allemaal aangedreven door AI, en dus door chips.

De grootschalige inzet van kunstmatige intelligentie, waar Silicon Valley van droomt, vergt veel meer rekenkracht dan nu voorhanden is. Daarom staan alle chipontwerpers in de rij bij TSMC, de Taiwanese chipmaker die de productie van geavanceerde chips domineert.

Musk houdt niet van wachten. In maart kondigde hij aan dat SpaceX een eigen chipfabriek bouwt, voor zowel processors (voor het rekenwerk) als geheugenchips (voor de opslag en verwerking van data). Dat zijn de „belangrijkste ingrediënten” die Musk mist om de ambities te vervullen van zijn bedrijven SpaceX en Tesla, fabrikant van elektrische auto’s.

Daarvoor heeft hij ASML nodig, want het Veldhovense bedrijf is de enige fabrikant van EUV-chipmachines. Dat zijn de complexe apparaten die met behulp van extreem ultraviolet licht fijnmazige structuren kunnen aanbrengen op siliciumschijven – onmisbaar gereedschap om AI-chips te maken.

Boycot

De ASML-top nodigt wel vaker klanten uit om op de technologiedag een online presentatie te houden. Maar de uitnodiging voor Musk viel slecht bij een groep ASML’ers die op de interne discussiefora hun gal spuwen over diens extremistische gedachtegoed. Zij beloven het gesprek tussen Musk en ASML-topman Christophe Fouquet te boycotten, door uit te loggen of net voor de afsluitende borrel weg te lopen.

ASML kan echter niet om Musk heen: het bedrijf beschouwt zichzelf als een ‘neutrale’ speler, die levert aan elke chipfabrikant waarvoor geen wettelijke beperkingen gelden, zoals exportrestricties. Als de Terafab serieuze proporties krijgt, levert dat serieuze omzet op en moet ASML veel sneller groeien dan gepland.

Musk, nooit vies van een wilde voorspelling, wil met de Terafab uiteindelijk een miljoen wafers (schijven met chips) per maand produceren. Het merendeel is bestemd voor datacenters in de ruimte. De eerste testfabriek zou ruim 100.000 wafers per maand moeten maken. Ter vergelijking: marktleider TSMC leverde in 2024 zo’n 17 miljoen wafers per jaar.

De Terafab-investeringen kunnen volgens recente schattingen oplopen tot 119 miljard dollar. Een vuistregel is dat bij geavanceerde chipfabrieken een vijfde van de investering naar de aanschaf van lithografiemachines gaat. Dat betekent dat Terafab ASML in de loop der jaren een miljardenomzet kan opleveren.

De A is van Ångström

Een ambitieuze nieuwkomer op de chipmarkt betekent extra concurrentie voor TSMC, ASML’s grootste afnemer. Musk werkt voor Terafab samen met Intel, de Amerikaanse chipfabrikant. Intel zat in een diep dal, maar zint op een comeback met steun van president Trump. Net als TSMC wil Intel ook producten fabriceren van andere chipontwerpers. Dat is de enige manier om in de kapitaalintensieve halfgeleiderindustrie te overleven. Voor de Vernigde Staten is het daarnaast belangrijk dat chips op eigen bodem gemaakt worden, om de afhankelijkheid van Aziatische leveranciers af te bouwen. Vooral TSMC steekt in de VS geld in nieuwe fabrieken, tot nu toe 165 miljard dollar.

Een beetje techniek: Intel timmert aan de weg met een nieuw ‘14A’-productieproces (de ‘A’ is van Ångström, een tiende van een nanometer, en dat is weer een miljoenste van een millimeter). Zo hoopt Intel honderden miljarden transistors op één chip te persen, en concurrent TSMC in technologie voorbij te streven. Maar eerst moet Intel bewijzen dat het zulke chips ook efficiënt kan produceren, zonder te veel fouten. Anders zal geen klant zich eraan wagen.

Lees ook

High-NA: zo bouwt ASML het grootste kopieerapparaat ter wereld. Wie gaat ’m kopen?

Intel gebruikt daarvoor de allerduurste ASML-machines. Deze High NA EUV-systemen kosten tot 400 miljoen euro per stuk en kunnen nog fijnere lijntjes tekenen dan hun voorgangers. Als Musk voor zijn Terafab het neusje van de zalm wil, is dat een belangrijke opsteker voor ASML’s nieuwe apparaten.

Je kunt een complexe chip zien als een stapel van tientallen A4’tjes, waarbij een paar papiertjes op de hoogste resolutie, met de duurste apparatuur zijn afgedrukt. Dat 14A-proces werkt ook met ‘gewone’ EUV-machines en er zijn ook minder ingewikkelde lithografiesystemen nodig, om de wat ‘grovere’ lagen te belichten.

‘Onmogelijk’

Musk wil dat zijn bedrijven zelf in cruciale onderdelen kunnen voorzien: auto’s met eigen batterijen, satellieten met eigen zonnecellen en datacenters met eigen chips. Wat hem met ASML bindt, is zijn affiniteit met complexe hardware en de ambitie ‘onmogelijke’ dingen te bouwen.

Behalve omstreden is Musk ook een pionier op het gebied van infrastructuur. Het Tesla-laadnetwerk, Starlink-internet en ruimtetransport met herbruikbare raketten zijn commercieel succesvol. Rekenkracht verkopen aan AI-bedrijven als Anthropic wordt de volgende stap. Die rekenkracht komt als het aan SpaceX ligt straks hoofdzakelijk uit de ruimte – binnen vier of vijf jaar, voorspelde Musk in eerste instantie. Maar de zwevende datacenters zijn verre van zeker. „Je moet dit met een korreltje zout nemen”, gaf Musk aan in een recente video op X. „Het is geen belofte, we proberen dit voor elkaar te krijgen”

Daarnaast moet de Terafab chips voor Tesla maken. Dat is geen novum, ook de Chinese automaker BYD ontwerpt en produceert bijvoorbeeld zelf halfgeleiders. Met een eigen fabriek en eigen AI-chipontwerpen hoopt Musk zijn afhankelijkheid ten opzichte van Nvidia en TSMC te verkleinen en intussen de expansie van de gehele chipindustrie te versnellen.

Tesla sloot al een deal met het Zuid-Koreaanse Samsung, voor een chipfabriek van 16,5 miljard dollar in Texas. Ook de eerste Terafab-locatie verrijst in Texas: de bestuurders van Grimes County zijn akkoord met de bouwvergunning en schelden Musk de onroerendgoedbelasting bij voorbaat kwijt.

De aanstaande grote beursgangen van SpaceX, Anthropic en OpenAI vertonen tekenen van een zeepbel die op uiteenspatten staat, maar de chipindustrie profiteert vooralsnog van de explosieve vraag naar rekenkracht en geheugenchips. „We staan nog maar aan het begin” zei topman Fouquet in een interview met NRC. Het aandeel ASML (jaaromzet 32,7 miljard euro) staat nu op recordhoogte: 1.500 euro, 50 procent boven de vorige piek in de zomer van 2024.

Alle AI-ambities en geopolitieke strategieën ten spijt, er zit wel een natuurlijke limiet aan het aantal chipfabrieken dat wereldwijd verrijst. De productielijnen zijn grotendeels geautomatiseerd, maar er blijft menselijke expertise nodig om de chipmachines te optimaliseren en aan de praat te houden. TSMC blijft bijvoorbeeld Taiwanese ingenieurs invliegen naar de fabrieken in Arizona, omdat in de VS niet voldoende ervaring voorhanden is.

Ook voor SpaceX geldt: zonder de juiste experts komt de Terafab niet van de grond.