‘Het OM moet aantonen dat een site opzettelijk meedoet met de uitbuiting of verkrachting: zo hoog ligt de lat’

1 uur geleden 1

Bizar genoeg is het niet bij wet verboden om verkrachtingsfilmpjes te hebben en te bekijken. Hoe akelig die beelden ook zijn, ze zijn op zichzelf niet illegaal, weet Arda Gerkens, bestuursvoorzitter van de Autoriteit online Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM). Daarom is het zo ongelooflijk moeilijk om pornosites met beelden van vermoedelijke verkrachtingen of misbruik strafrechtelijk aan te pakken.

Afgelopen week ging de site Motherless.com op zwart, na berichtgeving van NRC en NOS. Motherless, dat bij het Nederlandse hostingbedrijf NForce in Roosendaal draait, bevat duizenden video’s van seksuele handelingen met (ogenschijnlijk) bewusteloze vrouwen. CNN onthulde vorige maand dat gebruikers op de site tips uitwisselen voor het drogeren en verkrachten van partners. NRC vond op de site ook gebruikers die zichzelf en de vrouwen in hun video’s als Nederlands omschrijven. Het meldpunt van expertisecentrum Offlimits liet bovendien weten dit jaar ook al zeker 25 keer CSAM, child sexual abuse material, op de site te hebben aangetroffen.

Tegen kinderpornografisch materiaal kun je meer doen

Het Openbaar Ministerie zei vrijdag dat zíj de site offline had gehaald, nadat ze donderdag bij het bedrijf een doorzoeking heeft gedaan. Motherless zelf zegt in een statement dat de site „vrijwillig” uit de lucht is, omdat de beheerder „inhoud wil identificeren die niet volgens de regels is.”

Maar het blijft moeilijk om dit soort sites hard aan te pakken. Arda Gerkens, die belast is met de bestrijding van online terroristische content en kinderpornografische beelden, legt het uit.

Kan het OM deze site offline halen?

„Nou, ja, het is me niet precies duidelijk op welke grond het OM dat nu doet. Motherless is een ‘gewone’ pornosite, zoals er zoveel zijn, waarop ook nare beelden staan. Porno is op zichzelf niet illegaal.”

Maar de site staat bol van beelden van seksuele handelingen met ogenschijnlijk bewusteloze vrouwen. Dat kan verkrachting zijn.

„Ja, nu komt het. Ten eerste weten we niet of deze vrouwen toestemming hebben gegeven. Ja tuurlijk, jij en ik denken: dat is wel heel gek. Maar juridisch gezien is dit een vraag die beantwoord moet worden. Pas als toestemming ontbreekt, heet het verkrachting en kan het OM een zaak openen tegen een dader, die een misdrijf heeft begaan.

„Maar dan het tweede: dan doe je strafrechtelijk nog niets tegen de site waarop de beelden staan. Voor de site geldt: seksueel beeldmateriaal van meerderjarigen is niet strafbaar. Het OM zal in zo’n zaak niet zomaar op basis van één stukje bewijsmateriaal een hele site offline halen, dat is niet proportioneel. Het OM moet aantonen dat een site opzettelijk meedoet met de uitbuiting of verkrachting, zo hoog ligt de lat.”

Geldt dit ook voor kinderpornografisch materiaal?

„Nee, in veel landen, ook in Nederland, is het illegaal om kinderpornografische beelden te bekijken of te verspreiden. Daar is speciale wetgeving voor en de ATKM handhaaft die. Als op een site CSAM, child sexual abuse material, wordt aangetroffen, dan móét de site dat meteen weghalen. Gebeurt dat niet, dan riskeert de eigenaar een boete en gaan we naar het hostingbedrijf dat de site in de lucht houdt. Als dat niet luistert, gaan we nog een stap verder de keten in. Bij kinderpornografisch materiaal kun je dus meer doen. Er is ook speciale wetgeving tegen wraakporno, maar het is weer níét strafbaar om beelden van wraakporno te bekijken.”

Is er dan geen manier om een site als Motherless aan te pakken?

Eén route is al eerder met succes bewandeld door Offlimits, het expertisecentrum tegen online misbruik, zo vertelt Gerkens. Dat was in een zaak uit 2024 tegen pornosite xhamster. „Dat ging via de AVG, privacywetgeving. Naakt- en pornobeelden gelden als bijzondere persoonsgegevens. Een site moet expliciete toestemming hebben om die te mogen delen. Die toestemming ontbreekt natuurlijk meestal. Daar is een zaak op gebouwd, xhamster moest veel beelden verwijderen. Maar het effect was beperkt: het hoefde alleen voor beelden die in Nederland te zien zijn, helaas.”

In Nederland handhaaft de ACM. Maar dan moet een site officiële vertegenwoordiging in Nederland hebben. Hoeveel hebben dat nou?

Eerder koos het OM bij een ‘bad hoster’ in Wormer voor weer een andere route. Hostingbedrijf Ecatel bood onderdak aan onder meer kinderpornosites en digitale criminaliteit. De hostingpraktijken aanpakken lukte jarenlang niet en daarom koos het OM voor een fiscale route. In 2020 viel opsporingsdienst FIOD het pand van Ecatel binnen op zoek naar bewijzen voor belastingontduiking en –fraude. Het strafrechtelijk onderzoek naar de twee bestuurders loopt nog.

Wat moet veranderen om nare sites harder aan te kunnen pakken?

„Ik ben niet in de positie om te vertellen wat de politiek moet kiezen, maar één ding kan ik wel zeggen. In de Europese Digital Service Act (DSA) staat dat je als beheerder moet reageren op meldingen van illegale inhoud en dat je moet zorgen dat je platform niet wordt misbruikt. Als je kunt aantonen dat je optreedt bij meldingen, dan ben je veilig.

„Het plan was om in de DSA ook een zorgplicht op te nemen. Dat zou inhouden dat alle betrokken partijen – sitebeheerders, hostingbedrijven, datacenters – verplicht zijn om actief te voorkomen dat er illegale beelden op websites staan, op straffe van sancties. Een beetje zoals vastgoedeigenaren actief moeten voorkomen dat er een wietkwekerij in hun pand komt. Na veel lobbywerk van de branche is die zorgplicht uit de conceptwet gehaald. Dat vind ik een gemiste kans.”

De DSA heeft nog een probleem, zegt Gerkens. „In Nederland handhaaft de Autoriteit Consument en Markt de DSA. Maar let wel: dan moet een site een officiële vertegenwoordiging in Nederland hebben. Hoeveel sites hebben dat nou? Motherless zit in Costa Rica, die heeft echt geen vertegenwoordiging hier. Platforms zijn zo ongrijpbaar.”