De VS hebben ASML hard nodig in de bloedstollende AI-race met China – en werken aan een ingreep die voor iedereen beroerd kan uitpakken

Ook al heeft China niet de beschikking over de meest hoogwaardige chips en de modernste chipmachines, het land staat op het punt om De Verenigde Staten in kunstmatige intelligentie te evenaren. „De achterstand van de Chinese technologie ten opzichte van de beste Amerikaanse AI-modellen is niet meer dan zes maanden,” zegt Eric Schmidt, „en in onze wereld is dat een nanoseconde.” Dat zei de voormalige topman van Google afgelopen week op een AI-conferentie in Washington D.C., georganiseerd door SCSP, een denktank die Schmidt zelf oprichtte.

Sinds 2022 leggen de VS, in samenwerking met Nederland en Japan, beperkingen op aan de export van hoogwaardige techniek naar China. Zo mogen er geen geavanceerde (chip)machines van ASML en ASMI naar het land. Met minder goede chips weten de Chinese softwareontwerpers alsnog Amerikaanse bedrijven zoals OpenAI, Gemini en Anthropic naar de kroon steken. Concurrentie is goed, stelt Schmidt, maar hij huivert bij de gedachte dat AI-techniek niet door de Verenigde Staten „gecontroleerd” kan worden.

Een indrukwekkend eerste AI-model van de Chinese start-up DeepSeek zorgde vorig jaar voor een schok op de beurzen. De meest recente DeepSeek-variant blijkt van dezelfde topklasse als ChatGPT, maar goedkoper. Dit model maakt bovendien deels gebruik van Huawei-chips. Dat past in China’s beleid om minder afhankelijk te worden van westerse technologie.

De gaten van Trump

Ondanks de bloedstollende technologiestrijd heeft president Donald Trump de exportbeperkingen voor AI-chips die zijn voorganger Joe Biden instelde, grotendeels teruggedraaid. Hij ziet AI-chips als een handelsobject, niet als een bedreiging voor de nationale veiligheid. De Amerikaanse overheid vraagt 15 procent van elke AI-chip die naar China geëxporteerd wordt en Trump gebruikt toegang tot techniek van marktleider Nvidia als onderhandelingsmiddel in de handelsbesprekingen met Xi.

Maar de Chinese leider heeft de beste kaarten. Het land domineert de wereldwijde productie van zeldzame (aard)metalen en andere stoffen die elke techindustrie nodig heeft. Xi aarzelt niet om de Chinese toeleveringsketen als een economisch wapen in te zetten, zoals bleek tijdens de Nexperia-crisis. China beperkte toen de export van Nexperia-chips, als reactie op de Nederlandse interventie bij het bedrijf.

Trump telt zijn knopen en staat toe dat AI-chips toch weer naar China kunnen en versoepelde de exportvergunningen. Als reactie daarop proberen China-haviken in het Congres willen een veto over de export van AI-chips krijgen door middel van de AI Overwatch Act. „Een simpele wet die geavanceerde Amerikaanse chips uit handen van communistische spionnen houdt”, in de woorden van Brian Mast, de Republikeinse voorzitter van de buitenlandcommissie van het huis van Afgevaardigden.

ASML buitenspel

Een ander wetsvoorstel, de MATCH Act (Multilateral Alignment of Technology Controls on Hardware), moet Chinese chipmakers radicaal afsnijden van geavanceerde apparatuur, waaronder de lithografiesystemen van ASML. China kan deze complexe machines nog niet zelf maken. De MATCH Act mikt ook op de Chinese geheugenchipfabrikanten CXMT en YMTC. Dat zijn concurrenten voor Micron, de Amerikaanse chipmaker die het wetsvoorstel toejuicht.

Volgens de MATCH Act moet ASML stoppen met het onderhoud van chipmachines in China. Als de Nederlandse overheid die regel niet zelf oplegt, kan de VS dat afdwingen met een eenzijdige exportbeperking. Zo’n bot machtsmiddel zou het bondgenootschap met Nederland zwaar onder druk zetten.

Voor ASML is dat een nachtmerriescenario, omdat het bedrijf dan de controle over de machines zou moeten opgeven. Als de chipmachines in China niet (goed) onderhouden worden, vallen ze stil en zou dat wereldwijde chiptekorten veroorzaken. Staat ASML buitenspel, dan zetten Chinese bedrijven zelf de schroevendraaier in de machines, en gaat kostbare kennis van de Veldhovense hightechgigant verloren.

China heeft een nieuwe wet die ook buitenlandse bedrijven verbiedt om zich aan anti-Chinese sancties te houden. China kan boetes opleggen of zou de levering van zeldzame grondstoffen aan ASML’s toeleveranciers kunnen afknijpen. ASML, dat bijna een derde van zijn omzet uit China haalt, zit dus tussen twee vuren in.

De MATCH Act heeft steun van zowel Democraten als Republikeinen, in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat, maar is nog niet in behandeling genomen. De voorstanders overwegen de MATCH Act in een defensiewet onder te brengen, die Trump moeilijker kan negeren. Toch lijkt het onwaarschijnlijk dat de Amerikaanse president er werk van gaat maken, omdat hij China niet voor het hoofd wil stoten. Dat zou een gunstige handelsdeal, Trumps werkelijke doel, blokkeren.

Pax Silica

Hoewel de VS onder Trump zich van Europa verwijderen en een onvoorspelbare bondgenoot zijn gebleken, pakt Trumps transactionele kijk op AI voor ASML relatief goed uit. Vorige maand was ASML-topman Christophe Fouquet op bezoek bij Howard Lutnick, de Amerikaanse handelsminister. Het was een positief gesprek, waarbij Lutnick de investeringen van ASML in de VS prees.

De VS hebben ASML nodig voor een nieuwe missie. Jacob Helberg, de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken, heeft de EU gevraagd deel te nemen aan Pax Silica. Dat is een alliantie waarmee Washington samen met partnerlanden de hele toeleveringsketen voor AI‑chips wil veiligstellen en minder afhankelijk maken van China. In december 2025 ondertekenden landen als Australië, Griekenland, Japan en Israël de Pax Silica overeenkomst al, maar Brussel houdt de boot af.

Nederland steunt Pax Silica, maar heeft nog niet officieel ondertekend. De Nederlandse overheid wil liever niet zonder de EU in zo’n alliantie stappen. Zonder groot Europees blok is het voor de VS makkelijker zijn wil af te dwingen – dat bleek in het verleden al bij het vaststellen van exportrestricties voor ASML.

Helberg was vorige maand in Brussel en wipte meteen langs bij ASML in Veldhoven. De lithografiesystemen die nodig zijn voor geavanceerde AI-chips, zijn niet aan te slepen omdat de Amerikaanse techbedrijven grote investeringen in nieuwe AI-datacenters doen. De VS kunnen dus niet zonder de Europese techsector en ASML om – nog even – voorop te lopen in de AI-race met China.