‘Vijftig jaar geleden was het ondenkbaar dat we ons zo druk zouden maken om het overlijden van een walvis’, zegt de mens-dierwetenschapper

Stel, je ligt na een ongeluk in coma in een ziekenhuis. Voor jezelf spreken kan niet meer. Artsen, mensen die daartoe zijn opgeleid, inspecteren je lichaam en concluderen het ergste. Het in leven houden van dat lijf is enkel uitstel, zeggen zij. Je laten sterven is de meest humane keuze. Maar dan verschijnen een aantal leken aan je bed. Zij zijn van mening dat jij een uniek wezen bent en niet mág sterven. Dus beginnen ze een reddingsactie.

„Dat is eigenlijk wat er nu met bultrug Timmy gebeurt”, zegt mens-dierwetenschapper Maarten Reesink, die op een terras in dierentuin Artis de denkoefening oppert.

Timmy, een bultrugmannetje van twaalf meter lang en 12.000 kilo, strandde (voor het eerst) op 23 maart, op een zandbank in Duitsland. Op 1 april besloten Duitse autoriteiten, op basis van adviezen van deskundigen die het touw in het spijsverteringkanaal van het dier niet denken te kunnen verwijderen, de reddingspogingen te staken. Het beste wat ze voor Timmy konden doen is hem laten sterven. Maar toen stonden, onder leiding van multimiljonair en MediaMarkt-oprichter Walter Gunz (79), emotioneel betrokken particulieren op. Zij weigerden de bultrug op te geven.

De Duitse minister van Milieu Till Backhaus bezweek onder de druk en gaf toestemming voor nieuwe reddingsacties. „Hij wil natuurlijk niet bekend komen te staan als de man verantwoordelijk voor de dood van Timmy”, zegt Reesink. Verantwoordelijk zijn voor de dood van een walvis is één ding. Voor de dood van walvis Timmy, het unieke individu dat via livestreams en liveblogs wereldberoemd is geworden, dat is iets anders.

En dus is het dier, dat een zinkzalfbehandeling heeft ondergaan omdat zijn huid het zoete water van de Oostzee niet verdroeg, in een drijvend aquarium vanuit Duitsland via Denemarken naar de Noordzee vervoerd. Vanaf daar kan hij zelf zijn weg vinden naar de Atlantische Oceaan. Of in elk geval: dat hopen de mensen die Timmy willen redden.

Deskundigen kijken met lede ogen toe. Zo stelde Duitse bioloog Fabian Ritter bij VTM Nieuws dat de walvis „verzwakt en getraumatiseerd is”, en „duidelijk in slechte fysieke toestand”. Zijn spieren kunnen hem na het lange stilliggen niet meer ondersteunen, denkt hij.

Het mediadier

„Vijftig jaar geleden was het ondenkbaar dat we ons zo druk zouden maken om het overlijden van een walvis”, zegt mens-dierwetenschapper Reesink. Niet alleen omdat walvissen wel vaker stranden en sterven, maar omdat dieren een andere positie hebben verworven in de wereld van de mens.

„De mens heeft een natuurlijke neiging voor empathie richting levende wezens, maar die is de laatste decennia wel sterk verschoven.” Neem honden: niet zo lang geleden hadden die gewoon een functie, ze moesten waken, punt. „Nu is de hond een gezinslid, soms zelfs een kind.” Dat zijn dieren in nabijheid, waarvan baasjes wéten dat het een uniek karakter heeft, dat zorg en aandacht behoeft.

Tegelijkertijd: in een wereld waar de natuurlijke leefgebieden onder druk staan, er miljoenen dieren geslacht worden in de bio-industrie en consumentengedrag een wissel trekt op het klimaat, zijn veel dieren het slachtoffer van de mens. Voor veel van hen, de anonieme dieren in de massa, is geen aandacht. Maar eens in de zoveel tijd is er een exemplaar dat eruit springt: het mediadier.

Het komt in de spotlights te staan en dan blijkt dat net als een hond ook een walvis een uniek wezen is, in wiens doodsstrijd we iets menselijks herkennen. „Je kon zien dat de walvis vocht en wilde leven”, zei de Duitse ondernemer Karin Walter-Mommert, die samen met Gunz voor de reddingsactie betaalde, tegen Bild. Mensen die inspiratie uit Timmy putten, lieten een beeltenis van het dier tatoeëren.

Er zijn experts die moeite hebben met het scherpe onderscheid tussen anonieme dieren en zo’n mediadier als Timmy, zegt Reesink. „Die vinden het hypocriet.” Volgens Reesink kan de aandacht voor Timmy er juist voor zorgen dat de mens het bredere plaatje ziet. Mediadieren kunnen ervoor zorgen dat de cirkel van empathie zich verbreedt. Van de individu Timmy naar de bultrug, naar walvisachtigen in het algemeen en uiteindelijk naar alle zeezoogdieren en hun leefomgeving.

Maar zonder gevaar is het niet. Wat als vermenselijking doorslaat? „Het is zoeken naar de balans: wanneer helpt het ‘vermenselijken’ van dieren om betrokken te zijn en wanneer niet meer? Wanneer zien we het dier niet langer als dier?”

‘Dag lieve Tanja, ik zal je missen’

In het Groote Museum in Artis is een tentoonstelling rond de opgezette Tanja, het nijlpaard dat krap vijftig jaar in de Amsterdamse dierentuin verbleef. De dierentuin heeft geworsteld met precies deze balans. In 2015 stopte ze daarom met het communiceren van de namen van dieren aan bezoekers, mede door Tanja. „Ze was een BN’er, een Bekend Nijlpaard”, zegt Artis-historicus Wessel Broekhuis.

Hij wijst naar de vitrine, waar tekeningen en brieven liggen die ze ontvingen na het overlijden van Tanja, in 2009. „Dag lieve Tanja, ik zal je missen”, staat op een briefje. „Everybody loves Tanja, rust zacht”, naast een tekening van een nijlpaard.

Elk jaar werd haar verjaardag gevierd, inclusief groentetaart, slingers en een bezoekje van de NOS. „Veel mensen voelden zich verbonden met Tanja, maar je kan je afvragen of dit de verbinding is die je wil bewerkstellingen. Mensen keken naar haar en zagen Tanja het nijlpaard, in plaats van het nijlpaard Tanja.” Gaven ze dankzij Tanja om alle nijlpaarden, of alleen om Tanja?

Maarten Reesink met de opgezette nijlpaard Tanja in Artis.

Foto Merlijn Doomernik

„Ze was niet meer een wild dier, bijna een veredeld huisdier”, zegt Broekhuis. Terwijl ze in Artis juist de relatie tussen mens en natuur willen verbeteren, niet tussen mens en individueel dier.

Toch is Artis in december op teruggekomen op dat beleid. „Uit onderzoek blijkt dat bezoekers informatie over een dier met een naam makkelijker en langer onthouden. Het heeft voor de soort wel degelijk een functie om het individu te benoemen.” Daarom geven ze nu enkele dieren, zoals de twee pasgeboren olifantenkalfjes, weer een naam.

Onthoud dat het een walvis is

Timmy, die zijn naam kreeg omdat hij strandde op het Timmendorfer Strand, is volgens de beide mannen slachtoffer van zijn eigen bekendheid. Broekhuis: „Ik denk dat de emoties die nu spelen het belang van het dier in de weg staan.” Reesink: „Het is goed dat we meeleven met een walvis, maar we moeten blijven zien dát het een walvis is.” En walvissen kunnen nu eenmaal stranden en sterven.

Hoe het verder gaat met Timmy is afwachten. De initiatiefnemers van de reddingsactie hopen hem, afhankelijk van zijn gezondheidsstatus en de weersomstandigheden, in de loop van het weekend vrij te laten. Deskundigen vrezen dat het verzwakte dier in de diepere wateren zal verdrinken.

Het lijkt er niet op dat de Denen hem bij zullen staan, mocht hij daar opnieuw in de problemen komen. Walvisstrandingen zijn een natuurlijk verschijnsel, stelt het Deense ministerie van Milieu, en dat mag zijn beloop hebben. Oók als die walvis Timmy heet.