Alle ogen gericht op minister Vijlbrief, die een onorthodoxe stap overweegt om de impasse met vakbonden en werkgevers te doorbreken

Komen er landelijke stakingen en demonstraties? Of heeft het kabinet alsnog een oplossing voor het scherpe conflict met de vakbonden over de bezuinigingen op de sociale zekerheid?

Een ultimatum dat de bonden hebben gesteld verloopt deze Tweede Pinksterdag, en minister Hans Vijlbrief (Sociale Zaken en Werkgelegenheid, D66) komt naar verwachting in de komende dagen met een brief aan de vakbonden. Hij denkt volgens Haagse bronnen aan een onorthodoxe oplossing: het tijdelijk accepteren van een gat in de Rijksbegroting, de facto uitstel. Maar of collega-minister Eelco Heinen (Financiën, VVD) dat zal accepteren, is zeer de vraag.

Het minderheidskabinet, met 66 zetels in de Tweede Kamer, wil opgeteld 6,5 miljard euro bezuinigen op sociale zekerheid en hoopt via een akkoord met de polder uiteindelijk ook steun voor de bezuinigingsplannen in de Tweede Kamer te krijgen. Als vakbonden en werkgevers akkoord gaan, wordt het voor oppositiepartijen moeilijker om tegen te stemmen, is het idee.

Maar overeenstemming met de bonden lijkt ver weg. FNV, CNV en VCP eisen het schrappen van de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd vanaf 2033, en zij willen de bezuinigingen op de werkloosheidswet (WW) en de arbeidsongeschiktheid (WIA) van tafel. Om de druk op te voeren, kondigde de FNV vorige week een landelijke werkonderbreking in het openbaar vervoer aan in de vroege ochtendspits: op woensdag 24 juni beginnen werknemers bij trein, bus, tram en metro pas om 08.00 uur ’s ochtends.

Fragiele plannen

Dat deze kabinetsplannen uit het regeerakkoord kwetsbaar zijn, bleek al toen een meerderheid van de Eerste Kamer zich in april tegen de voorgenomen verhoging van de AOW-leeftijd keerde. Nu deze bezuiniging politiek gesneuveld is, moet het kabinet ergens anders 2,7 miljard euro zien op te halen.

Ook een tweede poging van het kabinet om de AOW te hervormen, lijkt niet haalbaar: fiscalisering van de AOW. Daarbij zouden mensen via de belastingen meebetalen aan de AOW waar zij al recht op hebben. De vakbonden keerden zich vorige week tegen dat plan, en óók de werkgevers. Zonder steun uit de polder kan het kabinet geen stappen zetten, en tot nu toe blijkt die steun er niet te zijn.

Vijlbrief zal heel wat uit de kast moeten halen om er met de polder, de Kamer en zijn eigen kabinet uit te komen. Hij overweegt nu een tijdelijk groter gat in de begroting te accepteren om zo nog wat tijd te kopen, volgens Haagse bronnen. Waar het kabinet aanvankelijk mikte op een sociaal akkoord voor Prinsjesdag, zou dit financiële gat voor de toekomst op een later moment dichtgetimmerd moeten worden.

Maar daar zal minister van Financiën Eelco Heinen (VVD) ook mee akkoord moeten gaan. Of hij dat zal doen, is zeer de vraag. Heinen wil graag uitstralen dat hij een minister van financiële degelijkheid is. Bovendien heeft het kabinet in het coalitieakkoord bewust doorgerekend richting 2035, onder meer vanwege waarschuwingen van de Studiegroep Begrotingsruimte over de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn, plus de oplopende NAVO-uitgaven.

Uitstel lost probleem niet op

Wat een tijdelijk gat in de begroting wel iets makkelijker te slikken maakt, is dat de bezuinigingen op de AOW pas na deze kabinetsperiode ingaan. De besparing van 2,7 miljard euro wordt pas rond 2060 bereikt en de eerste opbrengsten komen vanaf 2033. Daardoor ontstaan er op korte termijn geen grote financiële problemen, indien de bezuinigingsplannen voorlopig worden uitgesteld.

Met uitstel, zo is de aanname, zou het zoeken naar gezamenlijke oplossingen met vakbonden en werkgevers makkelijker worden. Het idee is dat hervormingen, vooral rond de WIA en in mindere mate de WW, nog wel bespreekbaar zijn met de vakbonden. Dat komt omdat de bonden in hun ultimatum schrijven dat de plannen voor WW en WIA „van tafel” moeten. Dat wordt door het kabinet gezien als iets anders dan volledig „schrappen”, het woord dat zij gebruiken voor de AOW-plannen.

Ook werkgevers lijken voor het loslaten van begrotingsdiscipline te pleiten. In zijn eerste interview zei voorzitter van werkgeversorganisatie VNO-NCW Coen van Oostrom vorige week „de getallen over de gewenste bezuinigingen even buiten haken te plaatsen”, zei hij in De Telegraaf. „We hebben veel grotere problemen op dit moment. Er is een crisis gaande in het Midden-Oosten. Dus alles wat we op dit moment doen, al die getallen van het ministerie van Financiën om de begroting sluitend te krijgen, die kloppen straks niet meer. Ik wil niet zeggen dat ze de prullenbak in kunnen, maar ze komen wel in een heel ander daglicht te staan.”

Toch lost uitstel het fundamentele probleem niet op. Hervormingen van de AOW, WW en WIA gelden al jaren als electorale mijnenvelden, terwijl de kosten van vergrijzing, zorg en defensie blijven oplopen. Tegelijkertijd zou opnieuw uitstel van deze bezuinigingen het beeld versterken dat dit minderheidskabinet moeite heeft om politieke plannen daadwerkelijk uitgevoerd te krijgen.

Daardoor staat meer op het spel dan alleen een sociaal akkoord. Voor het kabinet draait deze impasse inmiddels ook om bestuurlijke geloofwaardigheid. Zonder doorbraak dreigt de verlamming rond de hervorming van de verzorgingsstaat alleen maar groter te worden.