Apen houden zogenaamd theekransje: verbeeldingskracht blijkt niet uniek voor mensen

Kinderen die vadertje en moedertje spelen of met Playmobil het echte leven nadoen, dit soort verbeelding leek altijd voorbehouden aan de mens. Maar dat blijkt niet zo te zijn: mensapen kunnen het ook. 

Onderzoekers van Johns Hopkins University laten in een reeks ingenieus opgezette experimenten voor het eerst overtuigend zien dat mensapen in staat zijn een situatie na te bootsen. En dat is een gamechanger. Denkbeeldige druiven worden met smaak opgepeuzeld en kopjes ingeschonken met onzichtbaar sap.

Een theekransje met een bonobo

De hoofdrol in het onderzoek is weggelegd voor Kanzi, een 43-jarige bonobo die zijn dagen slijt bij het Ape Initiative in Des Moines, Iowa. Kanzi staat al langer bekend als een slimme aap die menselijke aanwijzingen kan begrijpen. Maar wat hij nu laat zien, gaat een flinke stap verder.

Onderzoekers Christopher Krupenye en Amalia Bastos zetten Kanzi aan tafel, recht tegenover een menselijk teamlid, om samen een theekransje te houden. Op tafel stonden lege kannen, doorzichtige kopjes, schalen en potjes. Er zat geen druppel sap of druif in, alles was puur denkbeeldig. Toch speelde Kanzi het spel enthousiast mee.

Waar is het denkbeeldige sap?

In het eerste experiment schonk de onderzoeker denkbeeldig sap uit een lege kan in twee lege kopjes. Vervolgens werd één kopje zogenaamd leeggegoten. Daarna kwam de cruciale vraag: “Waar is het sap?” T

ot verbazing van de onderzoekers wees Kanzi meestal het juiste kopje aan: dat met het denkbeeldige sap erin. Zelfs wanneer de kopjes van plek wisselden, bleef hij consequent het ‘volle’ kopje aanwijzen. Dat laat duidelijk zien dat hij niet zomaar reageerde op beweging, maar het script goed in de gaten hield en het verzonnen verhaal meespeelde.

Geen toeval

Maar misschien dacht Kanzi gewoon dat er écht iets in het kopje zat, omdat hij het niet goed kon zien. Het team bedacht een tweede test om dat scenario uit te sluiten. Dit keer stond er één kopje met echt sap en één met denkbeeldig sap. Als Kanzi mocht kiezen, wees hij vrijwel altijd het echte sap aan. Hij kende dus duidelijk het verschil.

Een derde experiment herhaalde het principe met denkbeeldige druiven. De onderzoeker deed alsof hij een druif pakte uit een lege schaal en stopte die in een van twee potjes. Na het leegschudden van één potje werd gevraagd: “Waar is de druif?” Opnieuw wees Kanzi meestal het juiste potje aan. Hij had geen 100 procent-score, maar was wel consequent goed bezig.

Verbeelding is ouder dan gedacht

“Het is bijzonder en ontzettend spannend dat uit de data blijkt dat apen in hun hoofd dingen kunnen voorstellen die er niet zijn”, zegt Bastos. “Kanzi kan een idee vormen van een denkbeeldig object, terwijl hij tegelijkertijd weet dat het niet echt is.” Dit raakt aan iets fundamenteels, volgens Krupenye. “Het is echt grensverleggend dat hun mentale leven verder gaat dan het hier en nu”, legt hij uit.

“Verbeelding werd lang gezien als iets dat ons mens maakt. Het idee dat dit misschien niet exclusief menselijk is, is ronduit baanbrekend.” Hij trekt een historische parallel met de wereldberoemde biologe Jane Goodall: “Zij maakte duidelijk dat chimpansees werktuigen maken en dat dwong ons het begrip ‘menselijk’ te herzien. Deze studie nodigt opnieuw uit om na te denken over wat ons uniek maakt en wat er in de hoofden van andere dieren omgaat.”

Wat betekent dit voor onze kijk op dieren?

De wetenschappers denken dat deze vorm van verbeelding 6 tot 9 miljoen jaar geleden al bestond bij onze voorouders, die we delen met mensapen. Ze willen nu gaan onderzoeken of ook andere apen of zelfs andere dieren kunnen doen alsof. En of ze bijvoorbeeld kunnen nadenken over de toekomst en over wat anderen denken.

“Verbeelding geeft mensen een rijk innerlijk leven”, besluit Krupenye. “Als wij de wortels van verbeelding delen met apen, moeten we af van het idee dat dieren puur in het moment leven, als robots. Deze dieren hebben rijke, mooie geesten. De conclusies uit deze studie zouden ons moeten aansporen om beter te zorgen voor deze prachtige wezens.”

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Waarom homoseksueel gedrag bij apen vaker voorkomt dan we dachten en Ook apen kunnen meebewegen op muziek (als je ze traint). Of lees dit artikel: Ook chimpansees en bonobo’s hebben verschillende vriendenkringen en vage kennissen.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: