Gek genoeg hebben brandwonden een belangrijke rol gespeeld in de evolutie

Al meer dan een miljoen jaar speelt vuur een centrale rol in het succes van de mens: het stelde ons in staat voedsel te koken, we konden ons eraan warmen en het beschermde tegen wilde dieren. Maar mensen liepen daardoor ook veel vaker dan andere dieren brandwonden op. Volgens nieuw onderzoek is juist dat een belangrijke motor geweest achter onze evolutionaire ontwikkeling.

De meeste dieren mijden vuur volledig. Mensen daarentegen leven ermee samen. Kleine brandwonden door koken, vuur maken of hete vloeistoffen maken deel uit van het dagelijks leven. Dat was waarschijnlijk ook zo voor onze voorouders. En die unieke combinatie van risico en overleving kan diepe sporen hebben nagelaten in ons DNA.

Studie legt link tussen vuur en evolutie

In een nieuwe studie stellen onderzoekers van Imperial College London dat brandwonden een vorm van selectiedruk hebben uitgeoefend die mensen onderscheidt van andere primaten en zoogdieren. Die selectiedruk zou hebben bijgedragen aan genetische aanpassingen die bepalen hoe ons lichaam wonden geneest, infecties bestrijdt en soms faalt.

Brandwonden bestaan in allerlei gradaties. Kleine verwondingen genezen meestal vanzelf, terwijl ernstige brandwonden kunnen leiden tot blijvende invaliditeit of overlijden. De huid, onze belangrijkste barrière tegen infecties, raakt beschadigd en blijft soms langdurig open. Hoe langer die bescherming ontbreekt, hoe groter de kans dat bacteriën binnendringen en een levensbedreigende infectie veroorzaken.

Natuurlijke selectie met een prijs

De onderzoekers betogen dat natuurlijke selectie eigenschappen heeft bevoordeeld die mensen hielpen kleine tot middelgrote brandwonden te overleven. Denk aan een snellere ontstekingsreactie, sneller sluiten van wonden en sterkere pijnsignalen die waarschuwen voor gevaar. In een wereld zonder antibiotica was het vermogen om infecties snel te bestrijden van levensbelang.

Maar diezelfde eigenschappen hebben ook een keerzijde. Bij grote brandwonden kunnen ze juist doorslaan in extreme ontsteking, ernstige littekenvorming en zelfs orgaanfalen. Dat zou kunnen verklaren waarom mensen vandaag de dag, ondanks moderne zorg, nog steeds zo kwetsbaar zijn voor complicaties na zware brandwonden.

Sporen in het menselijk DNA

Met behulp van vergelijkende genetische analyses bij primaten vonden de onderzoekers meerdere genen die betrokken zijn bij wondsluiting, ontsteking en immuunrespons en die bij mensen tekenen van versnelde evolutie vertonen. Deze genen lijken specifiek aangepast om wonden snel te dichten en infecties te bestrijden, cruciaal in een tijd waarin een simpele infectie fataal kon zijn.

Die bevindingen ondersteunen het idee dat blootstelling aan brandwonden een belangrijke evolutionaire kracht is geweest. Niet alleen biologisch, maar ook cultureel: zonder vuur geen koken, geen technologie en zonder die cultuur geen selectiedruk.

Een nieuwe kijk op wat ons mens maakt

Hoofdauteur Joshua Cuddihy benadrukt dat brandwonden een “unieke menselijke verwonding” zijn. Volgens hem heeft onze langdurige omgang met vuur geleid tot evolutionaire afwegingen: voordelen bij kleine, veelvoorkomende verwondingen, maar kwetsbaarheid bij extreme letsels. Die trade-off kan diep in onze biologie verankerd zitten.

Evolutionair bioloog Armand Leroi noemt het idee bijzonder omdat het een nieuwe vorm van natuurlijke selectie beschrijft: een die afhankelijk is van cultuur. Vuur is daarmee niet alleen een technologische doorbraak, maar ook een evolutionaire kracht die mede heeft bepaald wie wij zijn.

Gevolgen voor moderne geneeskunde

De inzichten uit dit onderzoek kunnen gevolgen hebben voor hoe we brandwonden bestuderen en behandelen. Ze kunnen ook verklaren waarom resultaten uit diermodellen vaak slecht te vertalen zijn naar mensen: geen enkel dier deelt onze evolutionaire geschiedenis met vuur. Begrip van die achtergrond kan helpen bij het ontwikkelen van betere therapieën en bij het verklaren waarom sommige mensen beter herstellen van brandwonden dan anderen.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Wetenschappers koken als een neanderthaler en ontdekken allerlei interessants over het menu van de mensachtige en Is evolutie maar een theorie?. Of lees dit artikel: Zeldzame dinosaurusfossielen onthullen geheimen over de evolutie van vliegen.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: