CIDI: antisemitische uitingen na oktober 2023 verdubbeld op sociale media. ‘Het is steeds zichtbaarder, agressiever én normaler’

Het aantal antisemitische uitingen van Nederlandstalige gebruikers op sociale media en andere platforms is verdubbeld na oktober 2023. Dat blijkt uit een onderzoek van het Vlaamse bedrijf Textgain, in opdracht van het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI), over de periode van 2021 tot en met 2024. Bovendien keerde „geen enkel platform” na oktober 2023 weer terug naar „het eerdere niveau van online antisemitisme”, aldus het CIDI, dat opkomt voor Israëlische belangen en Joodse Nederlanders. Op 7 oktober 2023 pleegde Hamas een grootschalige terreuraanval en begon Israël een vergeldingsoorlog in Gaza.

Over de vier meetjaren werden in totaal meer dan 105 miljoen berichten geanalyseerd, waarvan ruim een half procent als antisemitisch werd aangemerkt door een taalmodel. In het jaar 2024 was dat zelfs 1 procent, een verdubbeling.

Zorgwekkendste ontwikkeling is volgens de onderzoekers dat vijf keer vaker directe geweldsdreigementen (zoals: „Death to Israel. Death to Jews” of „Hitler had jou en je familie moeten vergassen”) worden geuit. Eveneens is het aantal berichten met „expliciet antisemitische jargon” – zoals ‘uitroeien’, ‘uitmoorden’, ‘Endlösung’ en ‘kankerjoden’ – ook vervijfvoudigd. Antisemitisme wordt „steeds zichtbaarder, agressiever én normaler binnen (delen van) het online debat”, stelt het CIDI in een persbericht.

Driekwart van de data komen van X. Op dat platform kunnen oude berichten tot 2023 worden teruggehaald, daarna mocht dat niet meer. In 2024 is X daarom minder dominant in de dataset. Naast Twitter/X werden Facebook, Instagram, TikTok en YouTube geanalyseerd, evenals kleinere sites als Dumpert, geenstijl.nl en Marokko.nl en internetfora als 4chan en Soyzellig. Ook berichten van het vrijwel ongemodereerde Telegram werden meegenomen.

Lees ook

In zijn eerste twee dagen als premier ontving Jetten op X tweehonderd homofobe berichten

Stereotype

Het onderzoek is gefinancierd door de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding. Dat heeft voor dit onderzoek een taalmodel ontwikkeld met AI op basis van bijna dertigduizend berichten. Ook is een model getraind dat antisemitische memes herkent – vaak afbeeldingen met cryptische of suggestieve teksten.

Voor het onderzoek is de definitie van antisemitisme gebruikt zoals opgesteld door de International Holocaust Remembrance Alliance. Die noemt het „een bepaalde perceptie van Joden die tot uiting kan komen als een gevoel van haat jegens Joden”. In voorbeelden van de definitie wordt Israël een aantal keer aangehaald. Critici vinden het daardoor een risico dat op die manier Israël-kritiek ook als antisemitisme kan worden aangemerkt.

De onderzoekers stellen dat antisemitisme in 2021 en 2022 nog als „relatief gescheiden topic identificeerbaar was”, maar na 2023 is het vaak onderdeel van „complotdenken” of van „geweldsretoriek en politieke instrumentalisering” en zodoende moeilijker te onderscheiden.

In Rotterdam werd in maart van dit jaar brand gesticht en een explosief geplaatst bij een synagoge.

Foto Robin Utrecht / ANP

‘Methodologisch kwetsbaar’

Twee onafhankelijke universitaire onderzoekers met ervaring met de methodologie van AI-onderzoek, analyseerden het onderzoek op verzoek van NRC. Ze hebben geen academische expertise rond het onderwerp antisemitisme.

Felicia Loecherbach, universitair docent politieke communicatie en journalistiek aan de UvA, noemt het onderzoek „zorgvuldig en transparant”, maar plaatst wel kanttekeningen. Zo noemt ze de verdubbeling „methodologisch kwetsbaar”. Dat antisemitisme online is verdubbeld naar 1 procent van alle uitingen, mailt ze, „is verdedigbaar mits je erbij zegt dat het een cijfer is dat sterk door Twitter wordt bepaald”.

Universitair hoofddocent sociologie Rense Corten, van de Universiteit Utrecht heeft ook enige kritiek. Op hem maakt het „de indruk van een grondig onderzoek van een indrukwekkende schaal”, mailt hij. AI gebruiken is volgens hem niet zonder risico’s vanwege de ongrijpbare en lastig te toetsen werking, „maar dit [onderzoek] lijkt op een zorgvuldige manier aangepakt”.

‘Echokamers’

Volgens de Textgain-onderzoekers is antisemitisme vanuit radicaal-linkse hoek een trend. „Waar antisemitisme in 2021 nog met name werd verspreid in radicaal-rechtse en complot gedreven echokamers breidt dit zich vanaf 2023 uit naar (radicaal-)linkse echokamers”, stelt het onderzoek. Die ‘kamers’ houden in dat iemands ideeën louter worden bevestigd als diegene zich heeft omringd met gelijkgestemden. Maar Corten noemt ‘echokamers’ een „best wel omstreden begrip” dat bovendien „nog niet zo makkelijk is te identificeren”.

De opkomst en snelle escalatie van buitenlandse beïnvloeding beschouwen de opstellers van het rapport overigens als het zorgwekkendst. Het gaat daarbij om een „ideologisch coherent landschap van alt-right-commentatoren, manosphere-influencers, complotdenkers en anti-Israël-activisten”, stellen de onderzoekers. „De toegangspoort loopt consequent via rechts-radicale en complotgeoriënteerde Nederlandse accounts.”

Lees ook

Ja? Hebben de complotdenkers echt gelijk?