Coronacommissie verhoort Amsterdamse burgemeester Femke Halsema en oud-politiechef Henk van Essen

De avondklok gold van januari tot eind april 2021 en was een van de zwaarste coronamaatregelen die de regering instelde om de verspreiding van het virus in te perken. Hoe kwam de invoering van deze maatregel tot stand? Werkte het? En hoe gingen lokale bestuurders om met de coronademonstraties die op de soms ingrijpende maatregelen volgden? In de vijfde week van de verhoren van de parlementaire enquêtecommissie corona gaat het over „de avondklok en de onrust”. Op maandag om 10.00 uur wordt de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema over dit aspect van de coronacrisis verhoord. Om 14.00 uur is het de beurt aan Henk van Essen, die destijds korpschef was van de Nationale Politie.

Burgemeester van Amsterdam10.00 uur: Femke Halsema

Tijdens de coronacrisis heeft Femke Halsema zich als burgemeester van Amsterdam regelmatig verzet tegen het landelijke beleid. In september van 2020 heeft ze premier Mark Rutte herhaaldelijk gevraagd een mondkapjesplicht in te voeren en het dragen van een mondkapje niet alleen „dringend te adviseren”. De verspreiding van corona was op dat moment „echt ernstig”, zei ze in de gemeenteraad.

In de latere fases van de coronacrisis vond ze maatregelen juist vaker te ver gaan. De invoering van de avondklok in januari 2021 vond ze destijds „disproportioneel” en „onverantwoord”, zei ze vorig jaar tegen omroep AT5.

Het verhoor van Halsema zal gaan over haar rol als lokaal bestuurder ten opzichte van het coronabeleid van de overheid. Binnenskamers heeft ze zich verzet, tegen de avondklok bijvoorbeeld, maar die kritiek heeft ze niet openlijk geuit. „Het is nogal wat als je als lokaal bestuurder het nationaal gezag terzijde schuift”, zei ze in de terugblik op corona van AT5. „Je geeft ook het verkeerde voorbeeld. Omdat je tegelijkertijd wil dat de mensen de wet volgen.” De coronamaatregelen stonden, met name rond de invoering van de avondklok, maatschappelijk al zodanig ter discussie dat de burgemeester „het ook echt niet verantwoord vond het nationaal gezag vanuit het lokaal gezag te ondermijnen”.

Hoe langer de coronacrisis duurde, hoe meer Nederlanders tegen de maatregelen in opstand kwamen. Maanden na elkaar demonstreerden honderden of soms duizenden mensen op het Amsterdamse Museumplein tegen het regeringsbeleid. Door bijeen te komen, overtraden zij de maatregel die anderhalve meter afstand gebood. De politie zette waterkannonen in en verrichte honderden arrestaties. Halsema zei tegen AT5 dat ze het opbreken van die demonstraties, soms met geweld, „echt heel ingewikkeld” vond. „We gebruikten de waterwerper, daar zetten we geen harde straal op, maar we sproeiden, in de hoop dat mensen dan weg zouden gaan.”

Voormalig korpschef nationale politie14.00 uur: Henk van Essen

Midden in de coronacrisis verving Henk van Essen in het voorjaar van 2020 Erik Akerboom als korpschef van de Nationale Politie. In die rol droeg hij vier jaar lang eindverantwoordelijkheid voor een korps van 65.000 politieagenten die de coronamaatregelen moesten handhaven. Geregeld ging het om ontwrichtende, controversiële maatregelen, waartegen een deel van de maatschappij zich verzette, ook in de vorm van demonstraties. Denk aan de protesten tegen de coronamaatregelen op het Museumplein in Amsterdam. De politie heeft het plein meerdere keren schoongeveegd als demonstranten weigeren te vertrekken, en hield honderden mensen aan.

Ook de rellen in Rotterdam vonden plaats tijdens Van Essens leiderschap. Aanleiding voor die rellen was het zogeheten 2G-beleid: Nederlandse burgers die niet konden aantonen dat ze gevaccineerd waren, konden niet meer naar bepaalde evenementen gaan. Relschoppers stichtten brandjes en bekogelden de politie, die volgens een politiewoordvoerder ook met scherp schoot. Meer dan vijftig mensen werden aangehouden.

Vlak na zijn aantreden begon Van Essen met de ondankbare taak om de ‘coronadiscipline’ onder de bevolking op peil te houden. Hij koos daarbij voor een moreel appel („Als je het niet voor jezelf doet, doe het dan voor je opa en oma”), maar schuwde ook het straffen niet. Vanaf maart 2020 beoordeelde het Openbaar Ministerie ongeveer 180.000 overtredingen van de coronaregels.

Van Essen was jarenlang hoofdcommissaris in Den Haag. Bij zijn aantreden als korpschef zei hij: „Dit soort functie heeft maar twee mooie dagen: de dag van je benoeming en de dag van vertrek.” De termijn van zes jaar maakte hij niet af. Hoe kijkt hij nu terug op het werk van de politie tijdens de coronapandemie? Had het politiekorps bij nader inzien dingen anders moeten doen? En hoe kijkt hij naar de communicatiestijl van de politieke leiding?

Liveblog Parlementaire enquête corona

Coronacommissie verhoort Amsterdamse burgemeester Femke Halsema en oud-politiechef Henk van Essen